Cuộc thi năm 1998 trên khu doanh trại cũ
MAXXI được hình thành từ một cuộc thi quốc tế do Bộ Văn hóa Ý tổ chức năm 1998 để lựa chọn thiết kế cho trung tâm nghệ thuật và kiến trúc đương đại. Theo hồ sơ của bảo tàng, phương án Zaha Hadid được chọn trong số 273 ứng viên. Địa điểm nằm tại Flaminio, phía bắc trung tâm Rome, trên khu đất từng có doanh trại. Đây không phải một khu đất trống tách khỏi thành phố: những dãy nhà thấp, đường phố và các khối cao hơn xung quanh đều tham gia vào điều kiện thiết kế.
Hồ sơ văn phòng ghi giai đoạn dự án 1998–2009; bảo tàng mở cửa cho công chúng năm 2010. Tên MAXXI kết hợp ý nghĩa về bảo tàng và thế kỷ XXI, với chương trình dành cho cả nghệ thuật lẫn kiến trúc. Ngoài các phòng triển lãm còn có sảnh, nơi biểu diễn, thư viện, quán và các phần phục vụ công chúng. Công trình vì thế được tổ chức như một tập hợp không gian có nhiều loại hoạt động, đi cùng một hệ khoảng trống ngoài trời.
Những đường phân nhánh thay cho một khối tập trung
Trong thuyết minh ban đầu, nhóm thiết kế mô tả MAXXI bằng các trường đường kéo dài và gặp nhau. Những dải phòng không xếp quanh một tâm đối xứng; chúng phân nhánh, đổi hướng và chồng lên nhau. Một số tuyến tiếp tục hướng của khu đất và đường phố, trong khi những đoạn khác nối chúng qua nội bộ công trình. Các phần xây dựng và khoảng sân vì vậy được hình thành đồng thời, thay vì đặt một hình khối bảo tàng độc lập vào giữa sân bao quanh.
Các mô hình giai đoạn đầu thể hiện rõ tính kéo dài của những dải này. Có đoạn gần song song, có đoạn mở thành một khoảng rộng, có đoạn vươn lên trên phần khác. Những tài liệu lịch sử ấy ghi ý tưởng tổ chức trước khi dự án được phát triển đầy đủ về kết cấu và kỹ thuật. Trong ảnh công trình hoàn thành, các tường bê tông dài vẫn xác định những hướng chuyển động chủ yếu, nhưng hình dạng và chi tiết cần được đọc theo trạng thái xây dựng thực tế.
Sảnh cao và các tuyến đi giao nhau
Sảnh lớn tập hợp các tuyến tiếp cận bảo tàng và đưa khách tới nhiều phần chương trình. Những đoạn cầu thang sẫm màu hiện ra trên nền tường và sàn sáng, đi qua khoảng cao thay vì bị giấu trong một lõi kín. Từ các tầng khác nhau, khách nhìn thấy người đi ở phía trên hoặc phía dưới. Các giao điểm của đường đi trở thành những vùng không gian có chiều cao và góc nhìn riêng, liên hệ với những phòng triển lãm kéo dài xung quanh.
Các phòng không có một hướng nhìn cố định xuyên hết toàn nhà. Khi tường cong hoặc đổi hướng, tầm nhìn bị giới hạn rồi mở ra ở đoạn tiếp theo. Những chỗ phân nhánh tạo lựa chọn giữa các tuyến, còn những phần nối trên cao tạo một mặt cắt phức tạp hơn hình ảnh mặt bằng. Sự liên tục ở đây không có nghĩa mọi phòng hòa thành một gian duy nhất; tường, cửa, cầu thang và vùng chuyển tiếp vẫn chia thành các môi trường trưng bày cụ thể.
Tường, mái và ánh sáng cho tác phẩm
Hệ mái đưa ánh sáng tự nhiên vào nhiều dải phòng. Những cấu kiện kéo dài trên cao tiếp tục hướng của tường, đồng thời chứa các phần kính, che nắng và thiết bị kỹ thuật. Ánh sáng không chỉ đi vào qua những cửa sổ ở mặt đứng. Phía trong các phòng sâu, phần mái trở thành nguồn sáng quan trọng, khiến hình thức trần và nhịp kết cấu hiện rõ trong quá trình nhìn tác phẩm và di chuyển qua phòng.
Max Fordham, đơn vị tham gia thiết kế kỹ thuật và ánh sáng, mô tả việc mô phỏng để điều khiển lượng sáng, hạn chế nhiệt từ mặt trời và bảo vệ tác phẩm. Những hệ phục vụ được đưa vào cấu tạo nhà để không chiếm hình ảnh chính của nội thất. Bởi vậy, lớp mái nhìn từ phía dưới không chỉ là một dãy dầm trang trí: nó cùng lúc liên quan tới nguồn sáng, điều kiện trong phòng và việc tổ chức những thiết bị cần thiết cho một bảo tàng.
Khoảng sân và quan hệ với Flaminio
Bảo tàng giữ liên hệ với dấu vết khu doanh trại thay vì xóa toàn bộ bối cảnh thành một nền trống. Những khoảng sân giữa và quanh các dải công trình tạo không gian tiếp cận trước khi khách vào các phòng có vé. Một mặt tường có thể dẫn qua khoảng ngoài trời rồi tiếp tục trong nhà; ở chỗ khác, phần nhà trên cao tạo một vùng có mái. Sự thay đổi ấy làm ranh giới bảo tàng xuất hiện dưới nhiều dạng, không chỉ ở một cửa chính.
Ảnh tổng thể cho thấy các khối bê tông thấp và dài đi cùng những phần nhô ra có cửa kính lớn. Tại các điểm cuối, cửa kính có thể mở tầm nhìn về phía thành phố và sân bên dưới. Ở những đoạn bên hông, tường đặc lại làm ranh giới phòng triển lãm rõ hơn. Các phần này vẫn thuộc cùng một hệ dải không gian, nhưng quan hệ với bên ngoài thay đổi theo vị trí, độ cao và yêu cầu của phần chương trình nằm phía sau.
Từ nghiên cứu mặt bằng đến bảo tàng hoạt động
MAXXI nhận giải RIBA Stirling năm 2010. Thời điểm ấy nối một quá trình hơn mười năm từ cuộc thi đến công trình có thể đón khách. Trong cuộc trao đổi về các dự án đầu thế kỷ XXI, Hadid giải thích Rome thuộc nhóm nghiên cứu theo chiều ngang, nơi các dòng di chuyển và những phần không gian mở rộng trên mặt đất. Cincinnati, phát triển cùng thời, tập hợp các khối theo chiều đứng trên một khu đất góc phố chật hơn.
Các ảnh mô hình, bản vẽ và phối cảnh giai đoạn đầu được ghi rõ là giai đoạn thiết kế, đi cùng ảnh bảo tàng đã hoàn thành. Chúng cho thấy các tuyến phòng và giao thông được thử như một cấu hình ba chiều trước khi có toàn bộ chi tiết xây dựng. Khi bảo tàng mở cửa, cấu hình ấy chứa những hoạt động cụ thể của một thiết chế nghệ thuật và kiến trúc: trưng bày, tập hợp, biểu diễn, nghiên cứu và các khoảng công cộng liên hệ với khu Flaminio xung quanh.
