Từ tu viện thế kỷ XVI đến cơ sở công nghiệp
Tu viện Bernardas tại Tavira được vua Manuel I thành lập năm 1509. Theo tư liệu của chính quyền thành phố, việc thành lập gắn với sự hỗ trợ của người Tavira trong cuộc giải vây Arzila. Đây là tu viện nữ thuộc dòng Cister, với những bộ phận kiến trúc hình thành từ thế kỷ XVI, trong đó có cổng theo phong cách Manueline. Khu đất nằm gần vùng ruộng muối, với các cánh nhà bao quanh một sân lớn.
Sau khi chức năng tu viện chấm dứt trong thế kỷ XIX, công trình trải qua thời gian bỏ trống và một phần bị hỏa hoạn. Từ năm 1890, nơi đây được chuyển sang hoạt động công nghiệp. Việc sử dụng làm nhà máy kéo theo những thay đổi và tháo dỡ, bao gồm phần hành lang tu viện quanh sân. Khi dự án nhà ở bắt đầu, các dãy nhà còn lại ở tình trạng xuống cấp, một số mái đã hư hỏng. Ống khói gạch của giai đoạn công nghiệp vẫn đứng cạnh khối nhà cũ.
Khu đất và chương trình 78 căn nhà
Dự án cải tạo tổ chức tổng cộng 78 căn nhà bằng hai loại can thiệp: đưa các căn hộ vào phần công trình hiện hữu và xây một dải nhà mới trên đất vườn cũ. Khu vực bên trong các tường tu viện có 57 căn; dải xây mới chứa 21 căn. Phần bổ sung nằm về phía đông, giữa tu viện và vùng ruộng muối. Hai phần đất này chênh nhau khoảng ba mét, và các căn nhà mới được bố trí theo những cao độ có sẵn.
Tổ hợp tiếp giáp các đường Rua Mártires da República và Rua da Atalaia. Ở mặt hướng đường, những tường cao của tu viện tạo đường bao liên tục, được mở bằng cửa đi, cửa sổ và các cổng. Ở mặt hướng ruộng muối, các dãy nhà thấp hơn cùng những sân riêng nằm phía ngoài khối cũ. Cổng vòm dẫn từ đường vào bên trong, qua một phần có mái trước khi tới khoảng sân trung tâm. Các đơn vị ở được phân bố quanh sân và dọc dải xây mới.
Sân trung tâm, nền lát và hồ bơi
Sân trung tâm có kích thước khoảng 75 × 32 mét, được chia thành hai phần. Ở phía bắc là một khoảng gần hình vuông, lát đá và có cây tại bốn góc. Phía nam có hồ bơi hình vuông khoảng 20 × 20 mét, tiếp giáp những mảng cỏ và đường đi. Các dãy nhà cao bao quanh sân; cửa đi ở tầng dưới và cửa sổ các tầng trên cùng mở vào không gian chung này.
Trong mô tả dự án, Souto de Moura liên hệ phần sân lát phía bắc với quy mô của sân tu viện trước kia. Ông cũng cho biết hồ nước phía nam lấy tham chiếu từ các bể nước của người Bồ Đào Nha tại Maroc. Trên thực tế xây dựng, mép hồ là một đường ngang thấp trong sân, còn mặt đứng các cánh nhà nằm phía sau. Những cây cọ cao vẫn hiện diện ở khu vực trung tâm. Các tuyến đi quanh hồ tiếp cận cửa của các căn nhà và các lối xuyên qua cánh công trình.
Dải nhà mới trên phần vườn phía đông
Khối xây mới có mặt bằng chữ L, kéo dài trên phần vườn cũ giữa tu viện và ruộng muối. Dải này gồm các nhà một hoặc hai tầng, có sân hoặc hiên riêng. Chênh cao giữa hai nền đất được sử dụng trong cách đặt nhà, nên mặt đứng phía ngoài và phía tiếp giáp tu viện không có cùng quan hệ với mặt đất. Các căn lặp lại dọc dải nhưng được tổ chức theo những điều kiện vị trí khác nhau.
Ở một kiểu nhà hai tầng thuộc nhóm Laranjeiras, tầng dưới có không gian sinh hoạt và ăn uống mở qua cửa kính ra sân nhỏ. Bếp nằm cùng tầng, cạnh khu ăn; cầu thang được bố trí sát một bên. Tầng trên dành cho các phòng riêng và khu vệ sinh. Một hệ giàn kim loại với cây leo được đặt trước những sân nhà. Theo thiết kế, các giàn này có thể che sân, tạo chỗ đỗ xe có mái thực vật hoặc che các thiết bị phục vụ căn hộ. Dải tường xây mới có bề mặt trát phẳng, màu gần với công trình cũ.
Các căn hộ nhiều tầng trong cánh tu viện
Trong các cánh tu viện, chương trình nhà ở được chia thành những đơn vị độc lập theo chiều ngang của dãy nhà. Nhiều căn có dạng ba cao độ, gồm hai tầng và một tầng lửng. Các cầu thang nằm trong từng căn, liên hệ những phần sử dụng bên dưới với không gian dưới mái. Mặt cắt của kiểu nhà điển hình thể hiện các phòng được đặt trong chiều dày khối xây cũ, giữa hai mặt tường nhìn ra sân và ra phía ngoài.
Ở một căn thuộc cánh đông hoặc tây, phòng sinh hoạt có cầu thang gỗ đi lên tầng lửng. Phía trên cầu thang là khoảng rỗng liên thông với mái dốc và ô lấy sáng. Tủ thấp bằng gỗ nằm giữa phần sinh hoạt và tuyến đi lên, còn sàn chính lát gạch đất nung. Cửa sổ đặt trong tường dày tạo các hốc sâu. Những phòng trên cao có sàn gỗ và phần trần đi theo độ dốc mái. Khu vực tầng lửng chỉ chiếm một phần bề rộng phòng, để lại khoảng thông tầng bên cạnh.
Tháp, nhà thờ cũ và phần nối khép sân
Các bộ phận khác nhau của tu viện được xử lý theo cấu tạo còn tồn tại. Trong tháp, các tường và sàn đá cùng những vòm gạch được giữ lại để bố trí bốn căn nhà có kích thước khác nhau. Các căn này nằm trong nhóm cải tạo công trình hiện hữu. Việc chia phòng dựa vào các cao độ và những phần kết cấu đã có của tháp.
Khối nhà thờ đã được chia thành ba phần trước khi cải tạo. Gian giữa được chuyển thành khu tiếp nhận của khu nhà ở. Phương án còn bố trí nhà ở tại phần từng dành cho các nữ tu trong buổi lễ và đề xuất một quán cà phê trong phòng phụ của nhà thờ. Để khép kín sân lớn, nhóm thiết kế bổ sung một dải nhà nối tiếp cánh phía đông. Khối nối này sử dụng hình thức và màu hoàn thiện gần với công trình hiện hữu, đặt vào đường bao của sân trung tâm.
Mở cửa sổ trong các tường dày
Việc chuyển từ tu viện và nhà máy sang nhà ở đòi hỏi thêm nhiều cửa sổ. Souto de Moura cho biết dự án có gần 200 ô mở mới; các cửa có cả tỷ lệ đứng lẫn tỷ lệ ngang. Một vấn đề kỹ thuật ông nêu là những tường đất dày tới khoảng 1,2 mét. Giải pháp được kỹ sư đề xuất gồm gia cường quanh chu vi ô mở bằng khung bê tông, kết hợp bộ phận thép để cố định hệ cửa. Mép trong các ô được xử lý mở rộng về phía phòng.
Các tường cũ được hoàn thiện bằng lớp trát thô, còn phần xây mới có bề mặt phẳng hơn. Hai nhóm cùng dùng màu vàng nhạt. Mặt đứng hiện hữu giữ những cửa với vị trí và kích thước khác nhau; cửa sổ nhỏ nằm xen giữa các cửa lớn và các cổng vòm. Khung cửa được đặt trong chiều dày tường, tạo phần bậu và thành bên nhìn thấy từ ngoài. Các chi tiết diềm mái và gờ chân tường được giản lược trong lần cải tạo.
Vật liệu nội thất và quá trình thực hiện
Các căn nhà sử dụng tường trong màu trắng, sàn gạch đất nung ở một số phòng sinh hoạt và sàn gỗ ở những phần trên cao. Cầu thang, tủ và bề mặt gỗ xuất hiện bên cạnh các tường cũ đã được hoàn thiện lại. Chi tiết qua cánh đông cho thấy mái dốc lợp ngói, các lớp mái mới và phần phòng dưới mái nằm bên trong đường bao tường hiện hữu. Cửa lấy sáng trên mái bổ sung cho các cửa sổ mở ra sân và ra ngoài khu đất.
Giai đoạn thiết kế được công bố từ tháng 12 năm 2006 đến tháng 5 năm 2009. Dự án hoàn thành năm 2012 và được đề cử Giải thưởng EUmies năm 2013. Chủ đầu tư là EGI — Entreposto Gestão Imobiliária. Tiago Figueiredo điều phối thiết kế, cùng nhóm cộng sự của Souto de Moura gồm Elisa Lindade, Ana Rita Alves, Ana Fortuna, Tiago Coelho, Ricardo Prata và các kiến trúc sư khác. A2P phụ trách kết cấu.
