Eduardo Souto de Moura

Porto, trường mỹ thuật và những văn phòng đầu tiên

Eduardo Souto de Moura sinh ngày 25 tháng 7 năm 1952 tại Porto. Ông học tại Escola Superior de Belas Artes do Porto, nơi đào tạo kiến trúc khi ấy còn nằm trong trường mỹ thuật, và nhận bằng năm 1980. Trong thời gian học, ông đã đi làm tại các văn phòng: Noé Dinis năm 1974, Álvaro Siza trong giai đoạn 1975–1979 và Fernandes de Sá từ 1979 đến 1980. Trình tự này được ghi trong hồ sơ Universidade do Porto và tiểu sử do Lisbon Gallery công bố. ^[1][2]

Tại văn phòng Siza, Souto de Moura tham gia các công việc nhà ở thuộc SAAL, chương trình hỗ trợ cư dân sau cuộc Cách mạng Hoa Cẩm Chướng năm 1974. Trong cuộc phỏng vấn với Pedro Levi Bismarck trên Electra, ông nhắc cụ thể đến ba ngôi nhà ở São Vítor và thời gian nhóm làm việc sát công trường. Kinh nghiệm này diễn ra khi ông vẫn là sinh viên. ^[4]

Mở văn phòng năm 1980 và các công trình đầu tay

Souto de Moura bắt đầu văn phòng riêng năm 1980. Trong thời gian làm việc với Fernandes de Sá, ông đã nhận dự án chợ tại Braga. Tiểu sử Pritzker kể tiếp việc ông thắng cuộc thi trung tâm văn hóa ở Porto sau thời gian phục vụ quân đội. Các công việc đầu không chỉ gồm nhà ở: chợ và trung tâm văn hóa đặt những nhiệm vụ công cộng vào giai đoạn mà văn phòng còn mới thành lập. ^[2][3]

Casa das Artes được thiết kế năm 1981 và xây dựng từ 1988 đến 1991 trong vườn của Casa de Allen ở Porto. Mốc cuộc thi và mốc xây dựng cách nhau gần một thập niên. Công trình đặt dọc một ranh giới của khu vườn và chứa hoạt động văn hóa, trong đó có chiếu phim. Cơ quan Património Cultural xác định đây là một trong những công trình đầu tạo sự chú ý rộng rãi đến Souto de Moura; hoạt động văn hóa của tòa nhà tiếp tục sau khi thiết kế được hoàn thành. ^[5]

Nhìn lại thập niên 1980, Souto de Moura cho biết một lớp khách hàng trung lưu mới tìm đến ông để thiết kế nhà ở. Trong phỏng vấn Electra, ông giải thích việc dùng đá ở chợ Braga trước hết liên quan đến khả năng thi công và chi phí: nhà thầu nói đá sẵn có trong khi bê tông quá đắt. Ông đồng thời nhắc đến Mies van der Rohe như một tham chiếu về hệ thống xây dựng. Đây là lời giải thích của chính kiến trúc sư về sự lựa chọn vật liệu trong điều kiện sản xuất cụ thể. ^[4]

Giảng dạy và những cuộc trao đổi ngoài Bồ Đào Nha

Từ 1981 đến 1991, Souto de Moura làm trợ giảng tại trường cũ, sau đó tham gia giảng dạy tại Faculdade de Arquitectura của Universidade do Porto. Ông cũng được mời đến Paris-Belleville, Harvard, Dublin, ETH Zürich, Lausanne và Mantova. ^[1][2]

Trong cuộc trò chuyện với Vladimir Belogolovsky công bố năm 2019, Souto de Moura kể rằng sinh viên ở Zürich đã giới thiệu ông với sách của Donald Judd năm 1993. Ông đến xem triển lãm đồ đạc, đọc các văn bản, rồi gặp Judd trong một hiệu sách. Hai người từng nói đến việc tổ chức một bài giảng ở Porto, nhưng Judd qua đời trước khi kế hoạch diễn ra. Lời kể này đặt mối quan tâm đến Judd vào giai đoạn ông đã hành nghề, bên cạnh ảnh hưởng lâu dài của Mies van der Rohe. ^[10]

Bouro và việc đưa công trình cũ vào sử dụng mới

Pousada de Santa Maria do Bouro tại Amares được phát triển trong giai đoạn 1989–1997 cho Empresa Nacional de Turismo. Quần thể vốn là tu viện, có các phần được xây dựng từ thế kỷ XII đến XVIII, sau đó được chuyển thành khách sạn. Hồ sơ Heritage Atlas Porto ghi các thành phần khảo cổ, tư vấn kỹ thuật và nhóm cộng tác đi cùng kiến trúc sư. Công việc kéo dài qua nhiều năm và gắn với một chương trình sử dụng mới, thay vì chỉ sửa chữa bề mặt của một di tích. ^[6]

Trong văn bản dự án được lưu tại Heritage Atlas, Souto de Moura mô tả những mảng tường và đá còn lại như vật liệu tham gia vào công trình mới. Ông không đặt mục tiêu khôi phục tu viện về một trạng thái nguyên gốc duy nhất. Những phần cũ được giữ cùng vật liệu, hình thức và chức năng bổ sung; khách sạn tiếp tục sử dụng địa điểm nhưng thay đổi tổ chức không gian của tu viện. ^[6]

Braga: từ chợ đến sân vận động

Dự án sân vận động thành phố Braga bắt đầu thiết kế vào tháng 1 năm 2000, xây dựng từ tháng 1 năm 2002 đến tháng 12 năm 2003. Công trình nằm ở sườn Monte Castro. Theo thuyết minh lưu tại Secil, phương án dịch về phía tây và tựa vào sườn núi để tránh chắn dòng nước trong thung lũng. Hai khán đài bố trí đối diện nhau dọc sân, còn hai đầu không khép kín bằng một vòng ghế liên tục. ^[7]

Hồ sơ dự án ghi rõ Souto Moura – Arquitectos phụ trách kiến trúc và AFAssociados phụ trách kỹ thuật, với Rui Furtado trong vai trò điều phối. Phần mái được nghiên cứu cùng hệ kết cấu vượt khoảng lớn. Trong chính văn bản này, Souto de Moura liên hệ vai trò đô thị của sân vận động ở phía bắc Braga với chợ Carandá mà ông làm trước đó ở phía nam. Sân vận động nhận giải kiến trúc Secil năm 2004, sau khi đã hoàn thành thi công. ^[7]

Siza, pavilion ở London và bảo tàng Paula Rego

Quan hệ làm việc với Álvaro Siza tiếp tục sau thời gian Souto de Moura rời văn phòng của ông. Một ví dụ là Serpentine Pavilion năm 2005, do hai kiến trúc sư thực hiện cùng Cecil Balmond và Arup. Công trình mở tại London từ tháng 7 đến tháng 10, sử dụng các dầm gỗ đan vào nhau. Một lưới hình chữ nhật được biến đổi để tạo hình cong, với quy mô được xem xét trong quan hệ với tòa nhà Serpentine và cảnh quan công viên. ^[8]

Casa das Histórias Paula Rego mở tại Cascais năm 2009. Paula Rego trực tiếp chọn Souto de Moura làm kiến trúc sư. Bảo tàng giữ các cây trưởng thành trong khu đất và có khoảng 750 m² phòng trưng bày, cùng không gian cho hoạt động công cộng. Hai khối chóp bằng bê tông màu đỏ là phần dễ nhận ra của công trình, nhưng bộ sưu tập bên trong gồm cả tác phẩm của Rego và Victor Willing, được thay đổi theo các lần trưng bày. ^[9]

Trong phỏng vấn năm 2019, Souto de Moura phản đối cách chỉ gọi bảo tàng này là một tác phẩm điêu khắc. Ông liệt kê phòng trưng bày thường xuyên, trưng bày tạm thời, hiệu sách và quán cà phê như những phần tạo nên tổ hợp. Ông cũng giải thích màu đỏ và chiều cao các khối dựa trên ký ức về những công trình, cây cối và vật liệu quanh Cascais. Lời kể đặt hình thức bảo tàng trong quan hệ với chương trình và địa điểm mà ông đã quan sát. ^[10]

Giải thưởng và triển lãm từ 2011 đến 2019

Năm 2011, Souto de Moura nhận Pritzker; năm 2013 ông nhận giải Wolf. Hai mốc này diễn ra khi sự nghiệp đã trải qua hơn ba thập niên, từ nhà ở và công trình văn hóa nhỏ đến cơ sở công cộng có quy mô lớn. Hồ sơ Pritzker còn ghi các lời mời giảng dạy và hội thảo giúp ông duy trì trao đổi với những kiến trúc sư như Aldo Rossi và Jacques Herzog. ^[1][3]

Tại Biennale Kiến trúc Venice năm 2018, ông nhận Sư tử Vàng dành cho người tham gia xuất sắc nhất trong triển lãm FREESPACE. Ban giám khảo nhấn mạnh cách đặt cạnh nhau hai ảnh chụp từ trên cao để thể hiện quan hệ giữa kiến trúc, thời gian và địa điểm. Đây là hạng mục dành cho sự tham gia trong triển lãm, khác với Sư tử Vàng thành tựu trọn đời năm đó được trao cho Kenneth Frampton. ^[11]

Tháng 5 năm 2019, Souto de Moura gửi kho tư liệu nghề nghiệp đến Casa da Arquitetura. Triển lãm Memória, Projectos, Obras mở tháng 10 năm đó, do Francesco Dal Co và Nuno Graça Moura tuyển chọn. Kho tư liệu được cơ quan tổ chức mô tả gồm 604 mô hình, khoảng 8.500 bản vẽ cùng tài liệu chữ và ảnh. Khoảng 40 dự án được chọn cho triển lãm; các bản gốc được trưng bày với mục đích mở tài liệu thiết kế cho công chúng và nghiên cứu. ^[12]

Kho lưu trữ và UIA Gold Medal năm 2026

Ngày 8 tháng 10 năm 2026, lễ hiến tặng kho tư liệu được tổ chức tại Casa da Arquitetura ở Matosinhos. Phủ Tổng thống Bồ Đào Nha xác nhận trước đó các tài liệu được cơ quan này giữ theo hình thức ký gửi; hợp đồng mới chuyển sang hiến tặng. Mốc năm 2019 và năm 2026 vì vậy ghi hai bước khác nhau trong lịch sử lưu trữ: đưa hồ sơ đến bảo quản, rồi xác lập việc trao tặng cho tổ chức. ^[13]

Cũng trong năm 2026, Liên hiệp Kiến trúc sư Quốc tế công bố trao UIA Gold Medal cho Souto de Moura. Lễ trao diễn ra ngày 30 tháng 6 tại Sagrada Família trong khuôn khổ Đại hội Kiến trúc sư Thế giới ở Barcelona. Thông báo UIA đặt công trình xây dựng, hoạt động tư tưởng và việc đưa kho hồ sơ vào một cơ sở lưu trữ trong cùng phạm vi ghi nhận. Huy chương được trao định kỳ ba năm, tách biệt với Pritzker và giải triển lãm Venice mà ông đã nhận trước đó. ^[14][15]