Ngôi nhà cũ trong phố Alenquer
Công trình nằm trên Rua da Judiaria, trong khu phố cũ của Alenquer, một thị trấn trên địa hình đồi ở phía đông bắc Lisbon. Khu đất có các cạnh không vuông góc với nhau và tiếp giáp những ngôi nhà đã tồn tại. Trước khi can thiệp, đây là một căn nhà có tường xây dày, các cửa mở ra đường và một phần sân bên cạnh. Cổng vào từ phố giữ khuôn trang trí phía trên; sau cổng là lối đi vào trong khu đất.
Người đặt hàng là Emílio Vilar. Nghiên cứu của João Miranda dựa trên hồ sơ lưu trữ xác định quá trình làm việc bắt đầu từ năm 1995. Phương án ban đầu là cải tạo căn nhà đang có, giữ thể tích bên ngoài và bố trí lại nội thất. Manuel và Francisco Aires Mateus giải thích rằng cách làm này gắn với vị trí của ngôi nhà trong dãy phố: hình khối bên ngoài duy trì quan hệ với những công trình lân cận, còn thay đổi chính diễn ra phía trong.
Sự cố sụp đổ và phương án mới
Trong quá trình thực hiện, phần xây dựng bên trong sụp đổ; các tường chịu lực ở chu vi còn đứng. Theo lời kể của hai kiến trúc sư, những tường này cao khoảng 7 m và dày khoảng 1 m. Mái và các sàn không còn che kín phía trong, nên các cửa cũ trở thành lỗ mở xuyên qua những mặt tường đứng độc lập. Tình trạng công trình lúc đó làm thay đổi phương án cải tạo.
Aires Mateus đưa một khối nhà mới vào bên trong vòng tường. Khối này có hệ hình học riêng, gồm các phần mặt bằng vuông góc, trong khi tường cũ vẫn đi theo ranh giới lệch của khu đất. Các kiến trúc sư kể rằng quyết định giữ và xử lý tường được hình thành trong quá trình thiết kế sau sự cố. Họ sửa những phần cần thiết, phủ cùng màu trắng với nhà mới và đưa mặt sàn phía trong ra đến chân tường bao. Khu vực giữa nhà và tường trở thành một phần của công trình ở hoàn chỉnh.
Tường bao và những cửa mở còn lại
Tường cũ bao quanh nhiều phía của khối ở. Trên các đoạn tường này còn các cửa với kích thước, độ cao và khoảng cách khác nhau. Có ô mở nhìn ra cảnh quan bên ngoài, có cửa nằm sát một công trình lân cận. Một số đoạn tường cao hơn nhà mới, còn những đoạn thấp hoặc bị khuyết để lộ các mặt khối phía trong. Đường đỉnh tường vì vậy không đồng nhất trên toàn khu đất.
Cả mặt tường cũ lẫn các bề mặt mới đều được hoàn thiện trắng. Tuy nhiên, hình dạng của chúng vẫn khác nhau: tường bao theo dấu ngôi nhà trước đó, còn nhà mới có các mặt phẳng và góc vuông. Trong cuộc trao đổi với Leanne Zilka, Manuel Aires Mateus nói rằng ông xem những tường này là thành phần của không gian ở; việc vá, trát và mở cửa thuộc cùng một quá trình thiết kế. Những ô cửa trên tường bao liên hệ các sân bên trong với phố, vườn và bầu trời.
Các phòng trong khối nhà hai tầng
Khối ở mới bố trí trên hai tầng. Tầng dưới có khu sinh hoạt chung và cầu thang; các phòng riêng được đưa lên tầng trên. Mặt bằng tầng trên gồm những phần hình chữ nhật nhô ra khỏi dải giao thông giữa nhà. Phòng tắm và các phần phục vụ đặt xen giữa các phòng, còn cầu thang nối trực tiếp với hành lang. Những phần nhô ra và lùi vào của tầng trên không tạo một mép ngoài liên tục.
Tầng dưới có các vùng thông nhau quanh cầu thang và phần bếp. Ở một số vị trí, mép sàn tầng trên vươn qua vùng sinh hoạt phía dưới, trong khi ở vị trí khác khoảng mở kéo lên hết chiều cao nhà. Sự thay đổi này xuất hiện ngay trong mặt cắt qua phòng ở, cầu thang và sân. Nhà mới không áp sát toàn bộ tường bao; các phòng mở qua những mặt kính ra phần sân nằm trong cùng ranh khu đất.
Các sân giữa khối ở và tường cũ
Khoảng cách giữa nhà mới và tường cũ thay đổi theo từng cạnh. Những đoạn hẹp tạo lối đi bên hông; những chỗ mở rộng thành sân nhìn từ phòng sinh hoạt và hành lang trên cao. Vì hai hệ tường có phương khác nhau, chiều rộng sân không giữ nguyên từ đầu đến cuối. Có vị trí một góc nhà tiến gần tường bao, rồi khoảng cách mở ra khi đi sang mặt kế tiếp.
Sân trung tâm, sân bên và sân phía sau có những quan hệ sử dụng khác nhau. Phần phía sau có chỗ đỗ xe; sân bên nối với khu vườn và đường xe vào. Các cửa cũ trên tường tạo thêm những hướng nhìn ngang qua sân. Bên trên các khoảng này là trời mở, nhưng một số phần ở tầng dưới nằm dưới khối phòng nhô ra. Mặt sàn, tường trắng và các ngưỡng cửa tiếp tục từ khu ở ra các khoảng ngoài trời trong vòng tường.
Bể nước, đường dốc và cao độ ngoài nhà
Một bể nước được đào sát phía tường bao, tách khỏi khối ở chính. Bể có hình chữ nhật dài, nằm trong một phần khu đất có đường bao riêng. Cạnh dài của bể chạy gần tường, còn mặt nước nằm thấp hơn lối đi quanh nó. Nhìn từ các phòng và sân, bể xuất hiện cùng các cửa rỗng của tường cũ và những mặt trắng của nhà mới.
Từ khu vực cửa vào có một đường dốc dẫn về phía bể. Đường đi này chạy giữa các mặt tường và đổi quan hệ cao độ với nhà khi đến sân. Mặt cắt qua phòng sinh hoạt, phòng ngủ chính và bể thể hiện ba phần nối tiếp: khối ở hai tầng, khoảng ngoài trời và lòng bể thấp xuống dưới nền. Ở phần sân khác, bậc và những thay đổi cao độ theo địa hình liên kết nhà với vườn. Các đường đi ngoài trời được bố trí cùng khối ở trong diện tích giới hạn của khu đất cũ.
Kính, sàn và bề mặt trắng
Các mảng kính lớn nằm trong những mặt mở của khối ở. Ở tầng dưới, kính chạy từ sàn lên dưới mép khối tầng trên; ở tầng trên, cửa kính xuất hiện ở các đầu phòng và những đoạn nhìn xuống sân. Ranh giới phòng kín vì vậy không luôn trùng với mép ngoài của khối xây dựng. Một số mặt phẳng phía trên tiếp tục qua vị trí kính, tạo phần có mái nằm ngoài phòng.
Nội thất dùng tường và trần trắng, đi cùng mặt sàn gỗ ở các phòng và khu giao thông. Những mặt tủ phẳng nằm trong cùng hệ bề mặt sáng màu. Phần sân có cả nền lát và vùng cỏ; tường cũ vẫn có độ dày thể hiện ở cạnh cửa. Các khuôn kính mảnh đứng cạnh những hốc tường sâu. Tại cầu thang và hành lang trên, các ô mở theo phương đứng và phương ngang nối tầm nhìn giữa tầng dưới, sân và những phần tường bao cao hơn.
Thời gian thực hiện và nhóm dự án
Ngôi nhà hoàn thành năm 2002. Manuel Aires Mateus và Francisco Aires Mateus là hai kiến trúc sư chủ trì; Jorge P. Silva phụ trách dự án. Nhóm cộng tác gồm Gabriela Gonçalves, Nuno Marques và Cristina Fuertes Miquel. Ramalho Couto đảm nhiệm kỹ thuật và thi công. Công trình có quy mô nhà ở riêng lẻ; diện tích xây dựng được Arquitectura Viva công bố là 115 m².
