Aires Mateus

Một gia đình nghệ thuật ở Lisbon

Manuel Aires Mateus sinh năm 1963, Francisco sinh năm 1964, đều tại Lisbon. Hai anh em học kiến trúc ở Universidade Técnica de Lisboa, tốt nghiệp lần lượt năm 1986 và 1987. Họ lớn lên trong gia đình có cha là kiến trúc sư, mẹ là họa sĩ. Trong cuộc phỏng vấn năm 2022, Manuel kể rằng các họa sĩ, nhà điêu khắc, nhà thơ và nhà văn thường hiện diện trong môi trường gia đình; việc lựa chọn kiến trúc tiếp nối đời sống này khá tự nhiên. ^[3][6]

Ký ức học tập của hai người có những khác biệt. Khi trao đổi với tạp chí Estudo Prévio, Manuel nhắc các thầy dạy vẽ Fernando Conduto, Daciano và thầy đồ án Manuel Tainha. Francisco từng cân nhắc cả thiết kế, học những khóa có xưởng thực hành tại trường António Arroio trước khi chọn kiến trúc. Thời sinh viên, Manuel đã làm ở văn phòng Gonçalo Byrne, còn Francisco có giai đoạn làm việc với Eduardo Trigo de Sousa. Sau đó cả hai cùng cộng tác với Byrne trước khi tổ chức hoạt động riêng. ^[4]

Từ văn phòng Gonçalo Byrne đến thực hành độc lập

Manuel bắt đầu cộng tác với Gonçalo Byrne năm 1983, khi vẫn còn đi học. Năm 1988, ông và Francisco thành lập Aires Mateus. Trong những năm đầu, nhóm có không gian làm việc riêng bên trong văn phòng Byrne; quy mô dự án tăng lên mới dẫn tới việc chuyển ra một địa điểm độc lập. Mối quan hệ nghề nghiệp vẫn được duy trì sau đó. Lịch sử thành lập vì vậy diễn ra qua một giai đoạn làm việc song song, với sự hỗ trợ từ người thầy cũ. ^[1]

Trong cuộc trò chuyện tại Auckland năm 2012, Manuel kể rằng ông từng làm và bán mô hình đầu tiên khi mới 14 tuổi: một cầu thang cho ngôi nhà của anh em nhà Byrne. Ông cũng giải thích lựa chọn tổ chức hai văn phòng nhỏ cùng ở Lisbon, có chung hướng nghiên cứu, thay vì gom thành một đơn vị lớn. Việc di chuyển giữa hai nơi cho phép tập trung vào từng dự án. Đây là mô hình tổ chức được ông mô tả ở thời điểm phỏng vấn; các dự án quốc tế còn sử dụng quan hệ cộng tác với văn phòng địa phương. ^[5][1]

Những công trình đưa tên tuổi ra ngoài Bồ Đào Nha

Nhà ở Alenquer được thực hiện trong 1999–2002 trên một khu đất có tường bao của công trình cũ. Phần tường này được sửa chữa và giữ lại; khối ở mới đứng tách bên trong. Cả hai cùng phủ lớp hoàn thiện trắng nhưng giữ những hình học khác nhau: tường cũ theo ranh giới và nhịp cửa đã có, nhà mới gồm các thể tích được xếp lệch. Khoảng giữa nhà và tường trở thành một phần của không gian sử dụng. Hồ sơ dự án ghi Jorge P. Silva là người phụ trách, cùng nhóm cộng tác bên cạnh hai anh em. ^[7]

Trung tâm nghệ thuật Sines hoàn thành năm 2005 mở rộng công việc sang quy mô thiết chế văn hóa. Bốn khối nhà nằm dọc Rua Cândido dos Reis, được nối bằng sảnh chung ở dưới cốt phố; các khoảng ngoài trời xen giữa chúng. Mặt ngoài ốp đá có vẻ đặc, trong khi tầng tiếp xúc với phố mở hơn để liên hệ với đời sống thị trấn. Thư viện, không gian trình diễn và trưng bày được bố trí trong một tổ hợp. Công trình xuất hiện trong hồ sơ EUmies, đánh dấu sự hiện diện của văn phòng trong mạng lưới trao đổi kiến trúc châu Âu. ^[8]

Cải tạo di sản và công trình doanh nghiệp

Bảo tàng hải đăng Santa Marta tại Cascais mở cửa tháng 7 năm 2007. Dự án của Francisco và Manuel được thực hiện thông qua thỏa thuận giữa chính quyền thành phố và Hải quân Bồ Đào Nha; Joaquim Boiça phụ trách chương trình bảo tàng. Các gian trưng bày sử dụng nhà ở cũ của người trông hải đăng, giới thiệu kỹ thuật chiếu sáng hàng hải và lịch sử địa điểm. Hải đăng tiếp tục nhiệm vụ báo hiệu ven biển dưới sự giám sát của hải quân. Công trình vì thế kết hợp một thiết bị vẫn hoạt động với không gian công chúng tham quan. ^[9]

Trụ sở EDP ở Lisbon có bối cảnh khác: doanh nghiệp muốn tập hợp các bộ phận từng phân tán tại 16 địa chỉ. Cuộc thi mời năm 2008 có hai phần; Carrilho da Graça nhận nhiệm vụ quy hoạch khu vực, Aires Mateus thiết kế tòa nhà. Hai khối văn phòng bao quanh quảng trường, được nối bằng những cầu đi bộ. Các chức năng lớn được đưa xuống dưới để giữ quan hệ giữa sườn đồi thành phố và bờ sông. Nội thất có nhiều tác giả tham gia, trong đó Studio MK27 phụ trách tiếp đón và không gian làm việc; phần kiến trúc tổng thể thuộc Aires Mateus. ^[10]

Giảng dạy và những trao đổi về không gian

Giảng dạy đi cùng hoạt động văn phòng từ sớm. Hồ sơ Francisco tại Universidade Autónoma de Lisboa ghi ông giảng dạy ở trường từ 1998 và tại Mendrisio từ 2001; các chương trình khách mời gồm Harvard năm 2005, Oslo năm 2009 và IE tại Segovia năm 2012. Với Manuel, Universidade de Lisboa ghi nhận việc tham gia giảng dạy từ 1986, cùng các chương trình ở Harvard, Cornell, Ljubljana và Navarra. Hai người xuất hiện thường xuyên trong những môi trường đào tạo khác nhau, bên cạnh công việc thực tế ở Lisbon. ^[2][18]

Khi nói về thời gian ở Mendrisio, Manuel nhớ việc theo dõi đồ án của sinh viên Peter Zumthor và xem nơi này như một trường học tiếp theo của mình. Hai anh em cũng tham gia giai đoạn xây dựng chương trình kiến trúc tại Universidade Autónoma. Trong cuộc phỏng vấn chung, họ mô tả việc dạy và thiết kế là hai hoạt động đan xen: những vấn đề được đưa ra trong xưởng học tiếp tục đi vào nghiên cứu ở văn phòng. ^[4]

Các phỏng vấn cho thấy cách hai người trình bày công việc không chỉ xoay quanh màu trắng hay hình khối bên ngoài. Năm 2022, Manuel giải thích rằng đối tượng ông chú ý là phần không gian con người đứng, đi và sinh sống bên trong, cùng giới hạn tạo nên nó. Ông đồng thời nói tới khả năng một tòa nhà tiếp nhận cách sử dụng khác với công năng ban đầu. Những phát biểu ấy làm rõ nội dung ông gọi là khoảng rỗng: một vấn đề về sử dụng và cảm nhận không gian, được nhắc lại ở cả nhà ở lẫn công trình công cộng. ^[6]

Từ Tours đến hai bảo tàng ở Lausanne

Aires Mateus được lựa chọn qua cuộc thi quốc tế năm 2012 để thiết kế CCC OD tại Tours. Dự án giữ lại khối nhà từ thập niên 1950 với một không gian cao khoảng 11 mét, rồi bổ sung khối trưng bày mới. Phần tiếp đón trong suốt nằm giữa hai công trình và kéo dài xuống dưới khối mới. Các phòng triển lãm có điều kiện khác nhau: không gian lớn cho sắp đặt, phòng trắng lấy sáng mái, phòng tối dành cho những hình thức nghệ thuật cần kiểm soát ánh sáng. Đây là một đơn đặt hàng bảo tàng tại Pháp trong giai đoạn văn phòng mở rộng hoạt động quốc tế. ^[12]

Tháng 10 năm 2015, bang Vaud công bố phương án Một bảo tàng, hai bảo tàng của Manuel và Francisco thắng cuộc thi cho Photo Elysée và mudac tại Lausanne. Hội đồng lựa chọn từ 17 phương án; đây là bước tiếp theo trong khu văn hóa Plateforme 10. Công trình được bàn giao năm 2021 và hai bảo tàng đón công chúng trong không gian mới từ ngày 18 tháng 6 năm 2022. Mốc hoàn thành xây dựng và thời điểm bắt đầu chương trình bảo tàng do đó thuộc hai năm khác nhau. ^[13][14][16]

Tại Lausanne, Photo Elysée nằm ở phần dưới, mudac ở phần trên; một khoảng mở rộng nằm giữa hai phần dành cho tiếp đón và gặp gỡ. Không gian chung nối với quảng trường phía trước, còn các bảo tàng giữ cách lấy sáng phù hợp với nội dung riêng. mudac có phòng triển lãm lớn lấy sáng từ trên, trong khi Photo Elysée sử dụng ánh sáng bên và các điều kiện được kiểm soát cho nhiếp ảnh. Tòa nhà này chứa hai bảo tàng; bảo tàng mỹ thuật MCBA là công trình khác trong cùng khu Plateforme 10. ^[15][16]

Triển lãm như một cách tập hợp nghiên cứu

Triển lãm tại Tours năm 2015 diễn ra khi dự án CCC OD còn trong quá trình hình thành. Khoảng 60 mô hình trắng tỷ lệ 1:200 tập hợp những công trình từ năm 1999, bên cạnh bản vẽ. Riêng dự án Tours được trình bày ở nhiều tỷ lệ và cùng vật liệu đá để người xem tiếp cận không gian theo cách khác với việc nhìn một mô hình nhỏ. Năm 2018, triển lãm Arquivo 1998–2018 tại Convento de Cristo ở Tomar lựa chọn 54 dự án và 91 mô hình, đặt chúng trong các phòng của khu tập viện cũ. ^[11][17]

Các kỳ Biennale Venice có sự tham gia của văn phòng tạo thêm một chuỗi công việc: Voids năm 2010, Radix năm 2012, Fenda năm 2016, Field năm 2018 và Ground năm 2021. Những tên này thuộc các trưng bày hoặc sắp đặt, song hành với công trình xây dựng. Năm 2017, giải Pessoa được trao cho cá nhân Manuel Aires Mateus; Universidade de Lisboa trao ông bằng tiến sĩ danh dự vào tháng 5 năm 2023. Các ghi nhận cá nhân này nằm bên cạnh những giải thưởng công trình mà văn phòng nhận chung. ^[14][18]

Serralves, 2025–2026

Beleza apesar de tudo mở tại Serralves ngày 27 tháng 11 năm 2025 và được bảo tàng ghi lịch đến 17 tháng 5 năm 2026. Nuno Crespo phụ trách giám tuyển; Cassandra Carvas của văn phòng và Diana Cruz của Serralves điều phối. Triển lãm gồm 91 hình thức biểu đạt không gian, tập trung vào nghiên cứu trong khoảng hai thập niên, với thay đổi về tỷ lệ và vật liệu. Thay vì chỉ xếp công trình theo thời gian, chương trình tập hợp những thử nghiệm đã tham gia vào quá trình thiết kế của hai anh em. ^[19]