Một phát hiện trong công việc làm thủy lợi
Tháng 1 năm 2007, khi thi công đường ống của hệ thống tưới Segarra–Garrigues, công nhân phát hiện các phiến đá thuộc một kiến trúc mai táng thời tiền sử ở Seró. Những tấm sa thạch có hoa văn hình học khắc nổi trở thành đối tượng chính của một công trình văn hóa mới trong làng. Dự án do chính quyền Artesa de Segre đặt hàng, với phần thiết kế và xây dựng kéo dài qua nhiều năm trước khi không gian mở cửa năm 2013.
Địa điểm trưng bày nằm cạnh quảng trường có trạm cân cũ, trên đất của hai vườn rau bỏ hoang. Khoảng chênh cao giữa quảng trường và vườn xấp xỉ một tầng nhà. Toni Gironès bố trí các phòng vào phần đất thấp, đồng thời đưa những đường dốc và mặt sân lên phía trên. Từ ngoài làng nhìn lại, công trình xuất hiện như một phần chân của khu dân cư, với mái thấp nằm trước những ngôi nhà và tháp chuông.
Nhiều cao độ trên một khu đất nhỏ
Mặt cắt của công trình không có một đường mái nằm ngang duy nhất. Các sân, đường dốc, mặt đất và khối chứa phòng trưng bày được đặt ở những cao độ khác nhau. Người đi từ quảng trường có thể tiếp tục qua mặt sân trên mái, còn cửa vào các phòng nằm thấp hơn. Cùng một phần xây dựng vì thế vừa là mái che cho không gian bên dưới, vừa là một nơi đi lại hoặc dừng chân ngoài trời.
Các mép đường được xác định bằng những thanh thép tròn đứng, nối với nhau thành hàng rào mảnh. Chúng tiếp tục qua chỗ rẽ, dốc và khoảng nhìn xuống. Khi nhìn xiên, nhiều thanh xếp chồng thành một mặt đậm; nhìn thẳng, khoảng trống giữa chúng cho thấy ruộng và đồi phía sau. Những đoạn nền lát gạch, nền sỏi và đất trồng không có cùng độ nhẵn hoặc cùng màu, nên sự thay đổi cao độ còn đi kèm thay đổi bề mặt dưới chân.
Mặt sân gắn với không gian làng
Phía trên các phòng là một chuỗi khoảng sân mở, có những chỗ hẹp thành lối đi và những chỗ rộng hơn thành nơi ngồi. Đá từ bức tường của vườn cũ được sử dụng lại ở một số vị trí. Cây và đất trồng tiếp tục xuất hiện sát mép sân, trong khi tầm nhìn mở về vùng đồng ruộng và dãy núi xa. Không gian này nối với quảng trường hiện hữu qua các đoạn dốc thay vì tách thành một sân riêng có cổng bao quanh.
Trên mặt mái, gạch nung đặt cạnh những dải vật liệu vụn cùng màu. Các ô kính lấy sáng nằm xen trong bề mặt, nên hoạt động đi lại bên trên diễn ra ngay cạnh những điểm đưa ánh sáng xuống phòng. Lan can giữ khoảng cách với các mép rơi xuống thấp, còn nền sân tiếp tục tới chân khối trưng bày cao hơn. Từ đây có thể nhìn thấy cả bối cảnh làng và hình dáng phần nhà dành cho những phiến đá.
Các phòng sinh hoạt trước khu trưng bày
Bên trong không chỉ có phòng chứa hiện vật khảo cổ. Chương trình còn gồm một không gian giới thiệu rượu của các hợp tác xã địa phương, có thể hoạt động như quán của làng, và một phòng đa năng. Những phần sử dụng này được đặt gần lối vào, trước đoạn đường dẫn tới phòng đặt bia đá. Vì vậy, mặt bằng có các khu vực với nhịp sử dụng khác nhau: sinh hoạt thường ngày, hội họp, giới thiệu phát hiện và tham quan hiện vật.
Phòng đa năng có mặt bằng dài, với trần thể hiện nhịp dầm và vật liệu chèn giữa dầm. Ở cuối phòng, một cửa lớn mở về phía cây và sân. Những hàng ghế trong ảnh được xếp hướng dọc theo không gian, nhưng khu vực này không được xây như một khán phòng có bậc ghế cố định. Kế bên, những điểm lấy sáng hình trụ ở phòng giới thiệu phát hiện tạo một hệ trần khác, trong khi tường và nền vẫn giữ sắc của vật liệu đất nung.
Vách gốm rỗng và những chai thủy tinh
Một vật liệu lặp lại trong công trình là khối gốm có lỗ tròn, vốn được sản xuất làm giá chứa chai. Khi xếp thành vách, những lỗ xuyên qua tạo nên mặt tường dày có nhiều khoảng mở nhỏ. Ở khu trưng bày, các lỗ để trống cho ánh sáng đi qua. Ở không gian rượu, một số lỗ được lắp chai thủy tinh với lớp đệm và phần bịt quanh cổ chai theo chi tiết cấu tạo.
Hai cách sử dụng tạo ra những độ mở khác nhau trên cùng một nhóm vật liệu. Vách nhìn từ xa mang màu nâu đỏ liên tục; đến gần, có thể nhận ra thành khối, mạch xếp và các lỗ xuyên sâu. Tại góc tường, các hàng gốm tiếp tục đổi hướng, giữ rõ chiều dày bao che. Phần chân vách có bề mặt đặc hơn, trong khi phía trên là lớp nhiều lỗ. Cấu tạo này xuất hiện cả trên đường dẫn vào phòng đá và ở mặt ngoài khối trưng bày.
Đường vào xoay quanh phòng đá
Phòng đặt các phiến đá nằm ở trung tâm một đường đi có dạng xoắn vuông. Tường bao buộc người đi đổi hướng nhiều lần trước khi tới khoảng trưng bày chính. Trên mặt bằng, các đoạn thẳng ngắn nối nhau qua góc vuông; độ dốc của nền rất nhẹ. Đây là một trình tự di chuyển cụ thể, với những mép tường xuất hiện lần lượt ở phía trước, thay vì một cửa mở trực tiếp từ sảnh vào toàn bộ phòng.
Trong đoạn đường này, ánh sáng ngoài trời đi qua các khối gốm rỗng và rơi thành nhiều điểm nhỏ. Gần phòng trung tâm, lượng sáng bên cạnh giảm xuống, còn ánh sáng phía trên hiện rõ hơn. Nền đi lại cũng thay đổi từ các phần lát thành vật liệu hạt nhỏ. Ảnh chụp cho thấy một lối hẹp giữa hai vách đỏ, với dải sáng ở đầu xa. Khi ra khỏi phòng, tuyến đi đưa người xem trở lại phía ngoài và vùng ruộng trước làng.
Ánh sáng trên các phiến sa thạch
Những tấm đá có hoa văn được đặt đứng trong phòng trung tâm, với khoảng cách cho phép nhìn chúng từ nhiều hướng. Mặt nền mang màu của đất nung nghiền, còn lớp tường gốm rỗng ở xung quanh tạo một hậu cảnh có nhịp nhỏ và đều. Sự khác nhau về kích thước giữa các tấm đá lớn và những đơn vị gốm lặp lại hiện rõ trong các ảnh chụp gần.
Ánh sáng từ mái được đưa xuống qua các cấu kiện lấy sáng có phần dưới bằng thép và mặt trong sáng màu. Các cấu kiện này nằm phía trên hiện vật, không phân bố thành một lưới đèn đồng nhất trên trần. Mặt đá được chiếu từ cao xuống, còn những lỗ trên vách đưa vào ánh sáng yếu hơn ở bên cạnh. Cạnh phiến đá, chỗ khắc nông và bề mặt sa thạch vì vậy có những vùng sáng tối khác nhau. Ảnh ghi lại cả mặt trước lẫn mặt bên của nhóm hiện vật trong cùng căn phòng.
Các lớp gạch trên mái và dưới chân
Gạch và các sản phẩm gốm không chỉ tạo nên tường. Chúng còn xuất hiện ở lớp lát, vật liệu nghiền và các phần trần. Bản vẽ cấu tạo phân biệt rõ lớp gạch trên mái, phần chống thấm bên dưới, sàn bê tông và lớp đất hoặc sỏi phủ phía trên. Màu đỏ nhìn thấy ở ngoài vì thế không đại diện cho một loại cấu kiện duy nhất, mà thuộc nhiều lớp có nhiệm vụ khác nhau.
Ở các phòng sử dụng thường xuyên, mặt nền được tổ chức bằng những dải vật liệu gốm có kích thước khác nhau. Trong phòng bia đá, bề mặt hạt mịn để lại dấu đi lại của người tham quan. Ngoài trời, các mảnh gạch nghiền nằm cạnh phần lát nguyên viên và những khoảng cây. Những mối nối giữa sân trên mái, vách gốm và nền ruộng cho thấy công trình chuyển từ một cấu trúc kín chứa hiện vật sang các bề mặt mở của làng qua nhiều bước nhỏ.
