Một công trình chung trong làng Kisêdjê
Xingu Canopies là dự án của Gustavo Utrabo dành cho các cộng đồng trong Công viên Bản địa Xingu, bang Mato Grosso, Brazil. Công trình đầu tiên được thực hiện tại làng Kisêdjê mới, với Instituto Socioambiental, thường viết tắt là ISA, làm bên đặt hàng và tổ chức kết nối. Hồ sơ thiết kế ghi giai đoạn 2018–2019. Một nhà mái dốc khung gỗ được đặt trong bối cảnh làng có những ngôi nhà truyền thống bằng gỗ và lá, bao quanh một khoảng đất chung rộng.
Công trình có nhiệm vụ chứa các hoạt động bổ sung cho đời sống của làng, với phần mái và hệ khung có thể được dùng ở những địa điểm khác. Nhóm thiết kế không xác định một bộ phòng cố định cho mọi cộng đồng. Các phần bao che, ngăn phòng và cách sử dụng bên trong được bố trí theo nhu cầu của từng làng. Trong ảnh công trình đầu tiên, vùng có mái vừa chứa phần mở nhìn ra đất và cây, vừa có những đoạn tường thấp, cửa gỗ và phần kín hơn ở phía trong.
Bối cảnh của một ngôi làng mới
Những ngôi nhà truyền thống, được gọi là oca, đứng quanh một khoảng chung có dạng vòng tròn. Chúng chủ yếu được làm từ gỗ và lá, có những khác biệt về kích thước nhưng cùng tạo nên hình ảnh đặc trưng của khu làng. Ảnh bối cảnh ghi mái lá cong thấp, các lối đất và những khoảng cỏ giữa nhà. Dự án mới xuất hiện trong tập hợp này với mái kim loại và hệ khung gỗ có các cạnh thẳng rõ hơn, thay vì sao chép hình dạng bên ngoài của một oca.
Việc xây làng mới gắn với quá trình cộng đồng di chuyển khỏi những vùng chịu ảnh hưởng của các hoạt động nông nghiệp xung quanh lãnh thổ. ISA làm việc về các vấn đề xã hội, môi trường và quyền của cộng đồng bản địa, đồng thời tham gia đưa yêu cầu xây dựng tới nhóm thiết kế. Yêu cầu đặt ra là một hệ có thể xây tại địa phương với ngân sách giới hạn, có thể lặp ở nhiều làng và chứa những hoạt động khác nhau. Phần việc của ISA liên hệ nhóm thiết kế với các nhu cầu cụ thể ấy trong quá trình hình thành dự án.
Một hệ khung từ tám thành phần
Để xây mái và các khoảng dưới mái, nhóm thiết kế sử dụng một hệ gỗ có các thành phần chính được lặp lại. Thuyết minh ghi tám thành phần có thể ghép thành một bố cục kết cấu đơn giản. Các thanh gỗ được sản xuất tại địa phương và liên kết bằng bu lông, thanh ren cùng những bản nối kim loại. Việc lắp bằng các mối nối cơ học này được nêu như một cách để có thể tháo rời và thay đổi tổ chức khi cần.
Trong ảnh nội thất, các cột, dầm và thanh giằng vẫn hiện rõ dưới lớp mái. Những vì kèo tạo thành một chuỗi lặp theo chiều dài nhà, với các đường chéo nối điểm cao ở giữa và các cạnh mái. Hệ đỡ không bị che bởi trần treo kín. Ở phần bao che thấp hơn, những tấm và cửa gỗ được đặt giữa các vị trí cột. Nhờ đó có thể phân biệt phần khung chính với những lớp ngăn được bổ sung cho một cách sử dụng cụ thể của công trình.
Mái dốc và phần hiên
Mái kim loại có hai dốc, vươn ra khỏi phần tường và tạo những dải có mái ở chu vi. Ở đầu hồi, cạnh mái cùng hệ khung gỗ tạo một hình tam giác lớn, phía dưới là tường thấp và một vùng mở nhìn sang cảnh quan. Từ phía bên, mép mái chạy dài qua những nhịp cột, trong khi những phần bao che có thể mở hoặc đặc. Độ mở của từng đoạn không đồng nhất như trong một nhà kín có cửa sổ lặp đều.
Nhóm thiết kế mô tả hiên là một vùng tiếp xúc giữa phần ở dưới mái với đời sống bên ngoài. Trong ảnh, một người đứng hoặc đi dưới mái vẫn có thể được thấy từ vùng đất và cây cạnh nhà. Mặt mái che phía trên nhưng không bao toàn bộ không gian bằng tường ở bốn cạnh. Cách tổ chức này khác với những phần sâu hơn bên trong oca trong ảnh bối cảnh, nơi lớp lá và những lỗ mở nhỏ tạo điều kiện ánh sáng khác.
Tường thấp, cửa và những vùng dùng chung
Bên trong công trình đầu tiên, một số đoạn tường xây thấp tạo ranh giới mà vẫn để phần phía trên mở tới mái. Những cửa gỗ được ghép bằng thanh và có phần giằng, đặt cạnh các bề mặt gỗ kín hơn. Trong một ảnh, cửa mở ra cho thấy một công trình khác ở xa; trong ảnh khác, tường gạch thấp kết thúc ngay dưới một khoảng nhìn dài về cây. Những phần này cho thấy lớp ngăn được đặt trong hệ khung có sẵn, không kéo dài thành tường chịu lực kín tới đỉnh mái.
Sàn bê tông giữ một mặt nền tương đối liền dưới những vì kèo. Không gian có thể được nhận biết qua các phần đóng và mở, đồng thời vẫn nằm trong một nhà chung. Các bản vẽ chi tiết phân biệt tường gạch, cửa gỗ, các tấm bao và hệ cột. Chương trình của từng vùng không được suy ra chỉ từ một ảnh trống: hồ sơ cho biết cách dùng và các phần ngăn được trao đổi theo nhu cầu của mỗi làng, thay vì ấn định một sơ đồ phòng duy nhất cho toàn bộ hệ công trình.
Những mối nối tại chân cột
Chi tiết chân cột cho thấy gỗ không chỉ được chôn trực tiếp vào nền đất. Các bản thép, thanh ren, bu lông và một lớp đệm liên kết cột với phần móng hoặc dầm nền bê tông. Những mối nối này giữ vị trí của các thanh gỗ, đồng thời tách những thành phần có thể lắp và tháo khỏi phần nền bên dưới. Trên ảnh toàn gian, các chi tiết nhỏ không phải lúc nào cũng nhìn rõ; bản vẽ riêng mới chỉ ra cách các lớp gặp nhau ở vị trí cột chạm sàn.
Tại phần mái, lớp kim loại mạ kẽm đặt trên hệ gỗ, cùng những thanh có kích thước và nhiệm vụ khác nhau. Các phần bao che bên dưới có cấu tạo riêng, được gắn giữa cột hoặc vào các thanh phụ. Việc lặp mô đun của hệ khung không có nghĩa mọi thanh đều cùng kích thước hoặc mọi mối nối giống hệt nhau. Hồ sơ xây dựng trình bày riêng các thành phần chịu lực, tấm ngăn, cửa và những phần đỡ ở cao độ nền để xác định từng vai trò.
Truyền đạt việc xây dựng từ xa
Quá trình thực hiện có giới hạn về việc liên lạc với công trường. Để chuyển thông tin xây dựng tới làng, nhóm thiết kế gửi mô hình và các bản vẽ giải thích trình tự lắp. Những tài liệu này làm rõ vị trí thanh gỗ và các bước tạo hệ khung, thay vì chỉ trình bày hình ảnh cuối cùng của công trình. Những hình giải thích kết hợp cách nhìn tổng thể với các vị trí nối, giúp xác định các thanh và phần ghép theo từng bước lắp dựng.
Các bức ảnh công trình hoàn thành cho thấy một số cách bố trí cụ thể của hệ khung và lớp bao. Những phần dùng tại làng Kisêdjê không nhất thiết mô tả toàn bộ khả năng thay đổi của hệ ở các nơi khác. Tổ chức gỗ, mái và các mối ghép được lặp như một cơ sở chung, còn vị trí tường, cửa và hoạt động có thể được điều chỉnh. Mối liên hệ giữa thiết kế và công trường vì thế được ghi qua cả tài liệu lắp dựng lẫn các ảnh của ngôi nhà thực tế.
Nhà mới trong cảnh quan của làng
Từ xa, mái kim loại hiện thành một dải sáng hoặc tối tùy thời tiết, cạnh các mái lá và vùng cây. Khi đến gần, các cột gỗ, tường thấp và phần hiên trở nên rõ hơn. Những ảnh nhìn từ dưới mái ra ngoài đặt cột và mép mái ở phía trước, cây và các công trình khác ở phía sau. Các góc nhìn này cho thấy ngôi nhà không tách khỏi những lối đi, đất trống và các hoạt động của khu làng dù sử dụng một hệ xây dựng khác.
Hồ sơ công trình gồm sơ đồ làng, mặt bằng, mặt cắt và những chi tiết của mái, khung cùng phần bao che. Bộ ảnh màu của Pedro Kok ghi ngôi nhà đã xây dựng; những ảnh bối cảnh cho thấy các loại nhà và khoảng đất quanh nó. Trong tập hợp dữ liệu này, công trình được xác định bằng hệ khung gỗ, mái dốc, vùng hiên và lớp ngăn có thể thay đổi theo chương trình. Các mục tiêu về hỗ trợ sinh hoạt cộng đồng được đặt trong quá trình làm việc với ISA và người dùng tại từng làng.
