Nervi, ngành dệt và thời sinh viên ở Firenze

Alberto Ponis sinh năm 1933 ở Nervi, khu cảng thuộc Genova. Cha ông, Mario Alberto Ponis, điều hành xưởng dệt MITA, nơi hợp tác với nhiều nghệ sĩ và nhà thiết kế Ý. Gio Ponti, Paolo Buffa và Arturo Martini nằm trong mạng lưới đó. Ponis lớn lên giữa môi trường sản xuất và nghệ thuật trước khi vào trường kiến trúc tại Firenze năm 1953; ông tốt nghiệp năm 1960. Công trình nhà xưởng của gia đình do Luigi Carlo Daneri thiết kế cũng hiện diện trong nền tảng kiến trúc thời trẻ của ông. [1][13]

Thời sinh viên, Ponis được chọn tham gia một chuyến đi London. Sau khi tốt nghiệp, ông trở lại vào tháng 11 năm 1960 để tìm việc. Muốn làm trong một nhóm nhỏ, ông chọn văn phòng Ernő Goldfinger, học sử dụng feet, inch và lưới kích thước. Nội thất chi nhánh Westminster Bank tại Elephant & Castle là một công việc sớm ông theo đến khi hoàn thành. [2]

London và bước chuyển đến Sardegna

Đầu năm 1962, Ponis chuyển sang văn phòng Denys Lasdun. Công việc của ông gồm phác thảo, mô hình và nghiên cứu thiết kế cho trụ sở Royal Institution of Chartered Surveyors. Những đồng nghiệp như Michael Brawne và Edward Cullinan cùng tham gia các cuộc trao đổi về chi tiết và cấu trúc công trình. Bên ngoài giờ làm, Ponis dự thi thiết kế và thăm kiến trúc. Cuốn sổ giai đoạn này giữ lại các nghiên cứu về Le Corbusier, Kahn và những công trình hiện đại ông đang tìm hiểu. [2]

Năm 1963, Ponis bắt đầu công việc ở Punta Sardegna, gần Palau. Trong hồi tưởng của chính ông, chuyến đi đầu tiên thuộc năm 1963, còn việc chuyển đến Palau diễn ra năm 1964. Một ngôi nhà được ông thiết kế từ London mở đầu cho quan hệ với các chủ đầu tư tại đảo. Những năm đầu phát triển du lịch ven biển tạo ra nhu cầu nhà nghỉ; Ponis tập trung vào khu vực Punta Sardegna và sau đó Costa Paradiso, đồng thời trực tiếp sống và làm việc tại địa phương. [16][3]

Ngôi nhà đầu tiên và con đường ven đá

Ngôi nhà Altura năm 1963 được Gio Ponti giới thiệu trên Domus tháng 10 năm 1964. Bài viết mô tả mặt bằng gồm các ô vuông cùng hướng chéo, cầu thang ngoài và những sân mái nối tiếp nhau. Phần lớn đồ dùng được gắn vào tường hoặc xây cố định, gồm giường, ghế, tủ và bàn. Ngoài cửa lớn ở phòng khách phía bắc, các khe mở hẹp nằm gần góc phòng và kéo lên sát trần. Ngôi nhà được tổ chức cho sinh hoạt cả bên trong lẫn trên mái, với những thời gian để trống vào mùa đông. [7]

Yacht Club Path hình thành trong giai đoạn 1964–1965. Ponis kể rằng ông cùng một thợ xây trẻ đi dọc địa hình vào buổi sáng, đánh dấu đường bằng gỗ và dây trong khoảng hai mươi ngày. Từng đoạn vượt khe đá được giải quyết tại chỗ. Bản vẽ mang ra công trường tiếp tục được bổ sung sau mỗi buổi làm việc; các bản sạch phục vụ công bố được vẽ lại về sau. Vì vậy, con đường này có cả lịch sử thi công tại địa điểm và lịch sử chỉnh sửa bản vẽ kéo dài sau khi xây xong. [16]

Nhà nghỉ, stazzo và các nhóm nhà

Từ cuối thập niên 1960, hoạt động của Ponis mở rộng đến Costa Paradiso. Ông khảo sát các ngôi nhà nông thôn Gallura, gọi là stazzo: khối nhà thấp và dài, mái dốc, ít cửa, có thể chia thành nhiều phần sử dụng. Trong cùng thời gian, ông tiếp tục theo dõi kiến trúc ngoài đảo. Năm 1972, ông đến Philadelphia và Yale để xem công trình Kahn; năm 1973, ông thăm Sea Ranch ở California và các công trình Aalto tại Phần Lan. Các chuyến đi diễn ra bên cạnh công việc lâu dài ở Sardegna. [3]

Dãy công trình tại Costa Paradiso trải qua nhiều giai đoạn: Casa Dotoli năm 1972, Casa Figini năm 1973, Casa Scalesciani và Il Cisto năm 1977, rồi Casa Cirillo năm 1992, Casa Ivan năm 1994 và Casa Gostner năm 1998. Bên cạnh những ngôi nhà đơn lẻ, Ponis thiết kế khu nhà Stazzo Pulcheddu tại Palau. Khu này nhận giải INARCH năm 1990. Hồ sơ triển lãm của Fondazione di Sardegna đặt nhà ở riêng lẻ và khu cư trú trong cùng tiến trình hoạt động, chứ không giới hạn công việc của ông ở một kiểu biệt thự ven biển. [13][11]

AnnaRita Zalaffi và tổ chức Studio Ponis

AnnaRita Zalaffi, sinh năm 1947, được đào tạo kỹ sư tại Sapienza ở Roma. Trước khi gặp Ponis, bà làm cầu và nhà ga tại Sotecni, từng cộng tác với Riccardo Morandi. Khi nhận công việc tại Sardegna, bà vẫn triển khai thiết kế từ Roma. Theo cuộc phỏng vấn năm 2025, Zalaffi và Ponis gặp nhau khi bà khoảng ba mươi tuổi. Sự cộng tác kết hợp kỹ thuật, thiết kế và quản lý: bà phụ trách lương, huy động kiến trúc sư từ Roma lúc gấp tiến độ và cùng ông kiểm tra công trường. [5]

Văn phòng mở rộng từ mô hình Ponis làm việc chủ yếu với người đo đạc sang nhóm có kiến trúc sư và kỹ sư. Zalaffi kể họ cùng xử lý khó khăn kinh tế thập niên 1980 và trao đổi trước các quyết định. Hoạt động trải giữa Sardegna, Genova và Roma, nơi Aldo Ponis làm quy hoạch. Về sau, Zalaffi còn bảo tồn tư liệu gia đình MITA và hồ sơ nghề nghiệp, bên cạnh công việc thiết kế. [5]

Nhật ký, bản in và hội họa

Từ năm 1963, Ponis giữ sổ hằng năm, mỗi trang cho một ngày, ghi địa điểm, thời tiết, cuộc hẹn và chuyến đi công trường. Trong một kỳ nghỉ Giáng sinh tại Genova, ông chuyển dữ liệu này thành một bảng màu thể hiện thời gian ở Sardegna và những nơi khác. Hai con Marta và Mario cùng giúp tô màu. Bảng ghi chép phủ giai đoạn 1963–1984, trong khi các cuốn nhật ký tiếp tục được lưu trên giá tại nhà và văn phòng Palau. Đây là phần tư liệu về nhịp sinh hoạt bên cạnh bản vẽ thiết kế. [4]

Lịch sử sản xuất bản vẽ được thư ký Caterina Pincioni kể lại: trong thập niên 1970, văn phòng mua giấy cuộn từ Sassari, in bằng quy trình heliographic dùng ammonia và ánh sáng tử ngoại, rồi treo bản in trên giá cho khô. Những bản vẽ đường đến Yacht Club được bổ sung ghi chú quan sát tại chỗ, gấp nhỏ để mang theo và giữ lại dấu nước từ công trường. Các tài liệu ấy về sau được Sarah Hearne đưa vào nghiên cứu cho triển lãm Print Ready Drawings tại MAK Center, Los Angeles, năm 2023–2024. [6]

Triển lãm và sự ghi nhận cuối đời

Ngày 31 tháng 10 năm 2018, ETH Zürich tổ chức Drawing Landscape cùng cuộc trò chuyện giữa Ponis, Irina Davidovici và Jonathan Sergison. Triển lãm đặt bản vẽ và công trình Sardegna trong một phạm vi trao đổi quốc tế. Năm 2020, ông nhận giải sự nghiệp của IN/ARCH và ANCE Sardegna. Triển lãm L’architettura e i suoi strumenti do Paola Mura phụ trách được tổ chức tại Cagliari trong dịp này, rồi phát triển thành lần trưng bày ở Sassari từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2023, gồm ảnh, dự án, hội họa và văn bản. [8][10]

Tháng 10 năm 2024, thành phố Genova trao huy chương cho Ponis và Villa Croce mở triển lãm Costruire nella natura. Emanuele Piccardo chuẩn bị triển lãm sau hai năm làm việc trong kho tư liệu, chọn mười sáu công trình xây từ 1963 đến 2006. Bốn phần trưng bày dành cho kiến trúc, lưu trữ, hội họa và du hành; sách song ngữ Ý–Anh đi kèm dài 400 trang. Ponis qua đời tại nhà ở Palau ngày 23 tháng 10 năm 2024, hưởng thọ 91 tuổi. Các con đã thay ông nhận huy chương tại Genova trước đó. [9][14]

Hồ sơ sau năm 2024

Tháng 6 năm 2025, Drawing Matter tổ chức The Crystal and the Flame, với cuộc trao đổi giữa AnnaRita Zalaffi, Jonathan Sergison, Irina Davidovici và Alex Pillen. Triển lãm sử dụng bản vẽ Yacht Club Path và Casa Scalesciani, gồm tài liệu chưa từng được đơn vị này công bố. Các phim của nhóm Shichai, vốn thực hiện cho triển lãm tại Đại học Đồng Tế năm 2023, cũng được chiếu. Chương trình dành một phần nội dung cho mối quan hệ làm việc giữa Ponis và Zalaffi trong Studio Ponis. [15]

Ngày 28 tháng 9 năm 2025, nhà và văn phòng Palau mở cửa đặc biệt trong Ngày Di sản châu Âu. Chương trình do Zalaffi, cơ quan lưu trữ Sardegna và IN/Arch Sardegna thúc đẩy, giới thiệu cả quá trình bảo vệ hồ sơ nghề nghiệp đã được công nhận có giá trị văn hóa năm 2023. Đến hướng dẫn bộ sưu tập công bố tháng 9 năm 2026, Drawing Matter ghi tư liệu Ponis được lưu tại tổ chức này, Archivio del Moderno thuộc USI và một phần tại gta của ETH Zürich. [12][1]

Các mốc thời gian

  1. 1933

    Sinh tại Nervi, Genova. [1]

  2. 1953–1960

    Học kiến trúc tại Firenze. [1]

  3. 1960–1962

    Đến London; làm việc với Goldfinger rồi chuyển sang Lasdun. [2]

  4. 1963–1964

    Nhận dự án đầu tiên tại Sardegna rồi chuyển đến Palau. [16]

  5. 1964

    Domus đăng bài Gio Ponti về Casa Altura. [7]

  6. 1964–1965

    Thực hiện Yacht Club Path. [16]

  7. 1972–1973

    Thăm các công trình Kahn, Sea Ranch và Aalto. [3]

  8. 1977

    Casa Scalesciani và Il Cisto tại Costa Paradiso. [13]

  9. 1990

    Giải INARCH cho Stazzo Pulcheddu. [11]

  10. 2018

    Drawing Landscape tại ETH Zürich. [8]

  11. 2020

    Giải sự nghiệp IN/ARCH–ANCE Sardegna. [10]

  12. 2023

    Kho tư liệu nghề nghiệp được công nhận có giá trị văn hóa. [12]

  13. 2024

    Triển lãm Villa Croce; nhận huy chương Genova; mất ngày 23 tháng 10. [9][14]

  14. 2025

    Triển lãm Studio Ponis tại Drawing Matter và mở cửa nhà–văn phòng Palau. [15][12]

  15. 2026

    Drawing Matter công bố hướng dẫn bộ sưu tập Ponis. [1]

Tài liệu tham khảo

  1. Collection Guide: Alberto Ponis ↗Drawing Matter
  2. Alberto Ponis, The London Years ↗Drawing Matter / Gillian Darley
  3. A Short History of Alberto Ponis on the Sardinian Coast ↗Drawing Matter / Sebastiano Brandolini
  4. Living in Colour ↗Drawing Matter / Alberto Ponis
  5. AnnaRita Zalaffi: The Engineer at the Heart of Alberto Ponis’ Work ↗Drawing Matter / Alex Pillen
  6. Houses for Printing: A Microcosm of the World ↗Drawing Matter / Sarah Hearne
  7. In Palau, Sardinia, on the East Coast ↗Drawing Matter / Gio Ponti
  8. Alberto Ponis. Drawing Landscape ↗ETH Zürich, gta exhibitions
  9. Alberto Ponis costruire nella natura ↗Musei di Genova
  10. Alberto Ponis. L’architettura e i suoi strumenti — Sassari 2023 ↗Fondazione di Sardegna
  11. Alberto Ponis l’architettura e i suoi strumenti — 2020 ↗Fondazione di Sardegna
  12. Casa Studio Ponis – L’opera e l’archivio dell’architetto Alberto Ponis ↗Ordine degli Architetti di Cagliari
  13. Farewell to Alberto Ponis (1933–2024), the architect of Sardinia ↗Domus
  14. Farewell to Alberto Ponis, Gallura the scene of his architecture between granite rocks and stazzi ↗L’Unione Sarda
  15. Studio Ponis: The Crystal and the Flame (Exhibition + Talk) ↗Drawing Matter
  16. Yacht Club Path ↗Drawing Matter / Alberto Ponis

Cập nhật hồ sơ: 27.10.2026