SANAA

Hai con đường trước SANAA

Kazuyo Sejima sinh năm 1956 tại Hitachi, tỉnh Ibaraki. Bà học ngành nhà ở và kiến trúc tại Japan Women’s University, sau đó hoàn thành bậc thạc sĩ năm 1981. Trước khi mở văn phòng mang tên mình ở Tokyo năm 1987, bà làm tại Toyo Ito & Associates. Văn phòng riêng ra đời tám năm trước SANAA và tiếp tục tồn tại khi quan hệ hợp tác với Ryue Nishizawa được thiết lập. Lịch sử nghề nghiệp của Sejima vì thế gồm cả những công trình do bà đứng tên độc lập và các dự án thực hiện cùng Nishizawa. ^[2][3]

Nishizawa sinh năm 1966 tại tỉnh Kanagawa, hoàn thành thạc sĩ ở Yokohama National University năm 1990 rồi làm tại Kazuyo Sejima & Associates. Thời kỳ này, ký túc xá nữ Saishunkan Seiyaku của Sejima, hoàn thành năm 1991, thu hút sự chú ý trong giới kiến trúc; năm 1992 bà nhận giải kiến trúc sư trẻ của Japan Institute of Architects. Sự cộng tác ban đầu giữa hai người diễn ra trong văn phòng của Sejima, trước khi họ trở thành các đối tác cùng sáng lập một tổ chức thiết kế khác. ^[1][3][5]

Một cuộc thi ở Sydney và ba văn phòng song song

SANAA được thành lập năm 1995. Trong diễn văn nhận Pritzker năm 2010, hai kiến trúc sư kể rằng dịp trực tiếp dẫn đến việc lập nhóm là cuộc thi mở rộng Museum of Contemporary Art tại Sydney. Đây là cơ hội quốc tế đầu tiên và dự án lớn nhất của họ vào lúc ấy. Phương án không được xây dựng, nhưng nhóm tiếp tục hoạt động sau các cuộc thi nhà hát Almere ở Hà Lan và bảo tàng tại Kanazawa. Tên SANAA viết tắt từ Sejima and Nishizawa and Associates. ^[4][2]

Năm 1997, Nishizawa lập Office of Ryue Nishizawa. Từ đó, SANAA, Kazuyo Sejima & Associates và Office of Ryue Nishizawa cùng tồn tại. Tư liệu triển lãm TOTO năm 2021 mô tả ba văn phòng có ảnh hưởng qua lại nhưng theo đuổi các dự án riêng. Khi nhận Praemium Imperiale năm 2022, Sejima nói rằng ở các dự án SANAA, hai người cùng đảm nhiệm công việc chứ không phân một người phụ trách cảm giác và người kia phụ trách lý thuyết. Sự phân biệt nằm ở tác giả của từng dự án, không phải một cách chia đôi cố định trong nhóm. ^[3][5]

Kanazawa: từ lựa chọn thiết kế đến mở cửa năm 2004

Thành phố Kanazawa lựa chọn đơn vị thiết kế bảo tàng vào tháng 3 năm 1999; thiết kế cơ bản bắt đầu tháng 5 cùng năm. Công trình khởi công tháng 4 năm 2002, phần nhà hoàn thành tháng 6 năm 2004, cảnh quan hoàn thành tháng 8 và bảo tàng mở cửa ngày 9 tháng 10. Trình tự này diễn ra song song với việc thành lập bộ sưu tập, tổ chức diễn đàn công dân và cho người dân tham quan công trường. Dự án là một chương trình văn hóa đô thị kéo dài nhiều năm, trước thời điểm tòa nhà được sử dụng. ^[6]

Mặt bằng bảo tàng nằm trong một vòng tròn đường kính 113 mét. Bên trong có các phòng triển lãm, không gian dành cho người dân, thư viện nghệ thuật, xưởng hoạt động trẻ em, nhà hát và quán ăn. Những cửa vào từ nhiều phía cho phép khách đi qua các phần công cộng mà không theo một hành trình duy nhất. Golden Lion năm 2004 của SANAA tại Venice ghi nhận cả dự án Kanazawa và phương án mở rộng Instituto Valenciano de Arte Moderno ở Valencia. Bảo tàng Kanazawa trở thành một trong những công trình đưa nhóm đến với công chúng quốc tế. ^[7][5][12]

New York và London trong thập niên 2000

New Museum tại New York mở cửa năm 2007, sau khi thiết kế được công bố năm 2003. Trên khu đất ở Bowery, các khối phòng trưng bày xếp chồng và dịch chuyển để tạo cửa lấy sáng, sân ngoài và tầm nhìn ra khu phố. Lớp lưới nhôm nằm bên ngoài tường bao là một phần của thiết kế ánh sáng và hình ảnh công trình. Bài tường thuật khi hoàn thành ghi lại vai trò của Florian Idenburg và Toshi Oki trong nhóm dự án, cùng yêu cầu của bảo tàng về tầng trệt có quan hệ trực tiếp với đường phố. ^[8]

Năm 2009, SANAA thực hiện pavilion mùa hè của Serpentine tại London, mở từ ngày 12 tháng 7 đến 18 tháng 10. Công trình tạm có mái nhôm phản chiếu, các cột mảnh và đường biên uốn quanh những cây hiện hữu. Cao độ mái thay đổi trên tuyến đi bộ, có đoạn vươn lên và có đoạn hạ thấp gần mặt đất. Trong lời giới thiệu của chính tác giả, pavilion được hình dung như một nơi diễn ra hoạt động dưới mái, với tầm nhìn liên tục và khả năng tiếp cận từ nhiều hướng trong công viên. ^[9]

Lausanne và các vai trò mới trong năm 2010

Rolex Learning Center được xây dựng từ năm 2007 đến 2010 trong khuôn viên EPFL ở Lausanne. Tòa nhà đón người sử dụng từ tháng 2 năm 2010 và làm lễ khánh thành ngày 27 tháng 5. Thư viện, khu học tập, nơi thảo luận, hội trường, quán cà phê và các khoảng nghỉ cùng hiện diện trong một không gian rộng khoảng 20.000 mét vuông. Những mặt sàn dốc và sân trong thay đổi quan hệ giữa các khu vực. Công trình vừa phục vụ trường đại học vừa mở cho công chúng bên ngoài trường. ^[10][11]

Cũng năm 2010, Sejima và Nishizawa nhận Pritzker. Trong diễn văn, họ ghi nhận kỹ sư Mutsuro Sasaki như một cộng sự đã tham gia phát triển ý tưởng kết cấu ở nhiều dự án, đồng thời nhắc đến ảnh hưởng của Toyo Ito. Riêng Sejima làm giám đốc Biennale Kiến trúc Venice lần thứ 12 với chủ đề People meet in architecture. Triển lãm diễn ra từ tháng 8 đến tháng 11 năm 2010. Đây là nhiệm vụ giám tuyển của Sejima, tách biệt với giải thưởng được trao chung cho hai người. ^[4][12]

Louvre-Lens và Grace Farms

Tại miền bắc Pháp, SANAA được chọn cho Louvre-Lens năm 2005 trong quá trình tuyển chọn có 124 hồ sơ. Dự án đặt trên vùng mỏ than cũ, nơi hoạt động khai thác đã chấm dứt năm 1960. Các khối nhà thấp kéo dài theo địa hình, kết hợp mặt kính và nhôm phản chiếu. Kiến trúc sư cảnh quan Catherine Mosbach tham gia cùng nhóm trong phương án được chọn. Bảo tàng được khánh thành năm 2012, trong chương trình đưa một phần hoạt động của Louvre ra ngoài Paris và gắn với quá trình chuyển đổi vùng công nghiệp khai mỏ. ^[13][14]

Grace Farms Foundation chọn SANAA vào đầu năm 2010 để thiết kế cơ sở tại New Canaan, Connecticut. Công trình mang tên River mở cửa năm 2015. Một mái dài uốn theo sườn đất nối các không gian có vách kính; vật liệu gồm kính, bê tông, thép và gỗ. Chương trình kết hợp hoạt động về thiên nhiên, nghệ thuật, cộng đồng, công lý và đức tin. Quá trình thi công được quỹ lưu lại bằng hình ảnh từ tháng 8 năm 2013 đến tháng 8 năm 2015, bên cạnh hồ sơ phối cảnh và ảnh ngày mở cửa. ^[15]

Trường đại học và việc giảng dạy

SANAA thắng cuộc thi khuôn viên mới của Bocconi năm 2012. Lễ khánh thành diễn ra ngày 25 tháng 11 năm 2019 trên khu đất nhà máy sữa cũ ở Milan. Dự án gồm ký túc xá 300 sinh viên, bốn tòa nhà của SDA Bocconi và khu thể thao, với các hạng mục đưa vào sử dụng theo từng thời điểm. Các tòa nhà dạng vòng bao quanh sân, còn đường đi có mái nối với công viên mở cho thành phố. Khoảng 17.000 trong tổng số 35.000 mét vuông khu đất được dành cho không gian xanh. ^[16]

Hoạt động giảng dạy đi cùng quá trình mở rộng dự án. Hồ sơ Pritzker năm 2010 ghi nhận Sejima từng giảng dạy tại Princeton, EPFL, Tama Art University và Keio University; Nishizawa giảng dạy tại Yokohama National University. Hồ sơ của University of Pennsylvania giới thiệu Sejima trong vai trò giáo sư thỉnh giảng Paul Philippe Cret, đồng thời liệt kê các công trình riêng như House in Plum Grove, Inujima Art House và khu Mejiro của Japan Women’s University. Những công trình này thuộc thực hành cá nhân của bà trong lịch sử song song với SANAA. ^[1][21]

Các triển lãm nhìn lại mạng lưới cộng tác

Năm 2016, MoMA tổ chức A Japanese Constellation: Toyo Ito, SANAA, and Beyond. Pedro Gadanho và Phoebe Springstubb tuyển chọn 44 thiết kế, đặt công việc của Ito, Sejima, Nishizawa, Sou Fujimoto, Akihisa Hirata và Junya Ishigami trong một mạng lưới trao đổi. Bản vẽ, mô hình và ảnh được bố trí qua những không gian ngăn bằng rèm mờ. Triển lãm sử dụng Sendai Mediatheque và bảo tàng Kanazawa như những điểm khởi đầu để trình bày các quan hệ ảnh hưởng từ thập niên 1990, thay vì chỉ lập một danh mục công trình SANAA. ^[17]

Triển lãm Architecture & Environment tại TOTO GALLERY·MA năm 2021 tiếp tục đưa ba thực hành vào cùng một hồ sơ. Đây là lần triển lãm riêng thứ hai của nhóm tại địa điểm này kể từ năm 2003. Các mô hình và bản vẽ giới thiệu nhà ở, trường đại học, bảo tàng và nhà hát ở Nhật Bản cùng nhiều nước khác. Trong số dự án được trưng bày có Sydney Modern và tổ hợp văn hóa Suzhou Shishan. Các công trình cá nhân của Sejima và Nishizawa được giới thiệu bên cạnh dự án chung, giữ rõ cấu trúc cộng tác của nhóm. ^[18]

Sydney năm 2022 và Royal Gold Medal năm 2025

Sydney Modern, phần mở rộng Art Gallery of New South Wales, bắt đầu xây dựng tháng 11 năm 2019 và mở cửa ngày 3 tháng 12 năm 2022. SANAA thiết kế với Architectus đảm nhiệm vai trò kiến trúc sư triển khai tại địa phương. Dự án kết nối hai tòa nhà bằng vườn nghệ thuật công cộng, gần như tăng gấp đôi diện tích trưng bày. Công trình đạt mức đánh giá thiết kế môi trường Green Star sáu sao và nhận Sulman Medal về kiến trúc công cộng của Australian Institute of Architects tại New South Wales năm 2023. ^[19]

Năm 2022, Kazuyo Sejima và Ryue Nishizawa nhận Praemium Imperiale trong lĩnh vực kiến trúc. Đến năm 2025, RIBA trao Royal Gold Medal cho SANAA. Hồ sơ giải thưởng giới thiệu công việc của hai người qua các bảo tàng, trường học và không gian công cộng, từ New Museum tới Rolex Learning Center. Đây là giải ghi nhận hoạt động của thực hành chung, bổ sung vào chuỗi mốc quốc tế sau Golden Lion 2004 và Pritzker 2010. Trong khi đó, hồ sơ các trường và bảo tàng vẫn duy trì tên riêng của mỗi người ở những nhiệm vụ cá nhân. ^[5][20][21]

Các mốc thời gian

1981
Sejima hoàn thành thạc sĩ tại Japan Women’s University. ^[3]
1987
Sejima thành lập văn phòng riêng tại Tokyo. ^[2]
1990
Nishizawa hoàn thành thạc sĩ tại Yokohama National University. ^[1]
1995
Hai kiến trúc sư thành lập SANAA. ^[4]
1997
Nishizawa mở văn phòng riêng. ^[3]
1999
Kanazawa lựa chọn đơn vị thiết kế bảo tàng. ^[6]
2004
Bảo tàng Kanazawa mở cửa; SANAA nhận Golden Lion. ^[6][12]
2007
New Museum tại New York hoàn thành. ^[8]
2009
Pavilion Serpentine được dựng tại London. ^[9]
2010
Rolex Learning Center mở cửa; hai người nhận Pritzker; Sejima giám tuyển Venice. ^[10][4][12]
2012
Louvre-Lens khánh thành. ^[14]
2015
Grace Farms mở cửa. ^[15]
2016
MoMA tổ chức A Japanese Constellation. ^[17]
2019
Khuôn viên mới Bocconi khánh thành. ^[16]
2021
Triển lãm Architecture & Environment tại TOTO. ^[18]
2022
Sydney Modern mở cửa; hai người nhận Praemium Imperiale. ^[19][5]
2025
SANAA nhận Royal Gold Medal của RIBA. ^[20]