Ludwig Mies van der Rohe.

Từ xưởng đá ở Aachen đến các văn phòng tại Berlin

Ludwig Mies van der Rohe sinh ngày 27 tháng 3 năm 1886 tại Aachen, trong một gia đình làm nghề đá. Tên khai sinh của ông là Maria Ludwig Michael Mies. Ông học nghề xây và sớm làm việc trong các văn phòng nhờ khả năng vẽ. Năm 1905, ông đến Berlin; những công việc tại đây đưa ông từ thiết kế đồ gỗ và nội thất đến kiến trúc nhà ở. Ông làm cho Bruno Paul, rồi vào văn phòng Peter Behrens năm 1908. ^[1]

Những ngôi nhà đầu tiên của Mies thuộc giai đoạn thiết kế theo truyền thống. Nhà Riehl tại Potsdam-Neubabelsberg, năm 1907, là đơn đặt hàng độc lập đầu tiên của ông. Nhà Perls ở Berlin-Zehlendorf ra đời năm 1911; tiếp theo là phương án biệt thự Kröller-Müller tại Wassenaar, Hà Lan, năm 1912–1913, nhưng không được xây dựng. Biệt thự Urbig được thiết kế trong những năm 1915–1917. Khi giới thiệu giai đoạn này trong triển lãm năm 2001, MoMA đặt các dự án nhà ở cạnh bản vẽ và mô hình, đồng thời xem xét quan hệ của chúng với địa điểm và cảnh quan. ^[36]

Những dự án trên giấy trong thập niên 1920

Năm 1921, Mies tham dự cuộc thi thiết kế cao ốc tại Friedrichstraße, Berlin. Khu đất nằm giữa tuyến phố, ga tàu và sông Spree. Phương án của ông không giành giải và không được xây dựng, nhưng bản phối cảnh tháp kính trở thành một phần quan trọng trong hồ sơ thực hành của ông. Thay cho mặt đứng gạch đá bao quanh từng cửa sổ, hình vẽ thể hiện lớp kính trải liên tục quanh một kết cấu cao tầng. Các góc của công trình thay đổi theo khu đất tam giác, khiến bề mặt kính được nhìn từ nhiều hướng. ^[3]

Những nghiên cứu tiếp theo chuyển từ cao ốc sang nhà thấp tầng. Hồ sơ Concrete Country House năm 1923 ở MoMA ghi lại một phương án nhà ở không xây dựng, với các khối và những mặt tường kéo dài theo phương ngang. Các bản vẽ này được thực hiện khi số công trình thực tế của ông vẫn tương đối ít. Chúng cùng tồn tại với hoạt động triển lãm và xuất bản tại Berlin. Mies gia nhập Novembergruppe năm 1921 và tham gia tổ chức phần kiến trúc trong các triển lãm nghệ thuật của nhóm đến năm 1925. ^[4][1]

Làm việc cùng Lilly Reich

Mies gặp Lilly Reich năm 1926. Khi ấy Reich đã có thực hành riêng về nội thất, thời trang và thiết kế trưng bày, đồng thời là thành viên ban điều hành Deutscher Werkbund. Hai người hợp tác trong triển lãm Die Wohnung ở Stuttgart năm 1927 và triển lãm xây dựng Đức tại Berlin năm 1931. Trong các dự án trưng bày, vải, kính, mặt sàn và đồ đạc trở thành những thành phần tổ chức đường đi và tầm nhìn của khách. Hoạt động này gắn công việc kiến trúc của Mies với những lĩnh vực Reich đã theo đuổi nhiều năm trước đó. ^[5]

Triển lãm về Reich do MoMA tổ chức năm 1996 đưa các bản vẽ, đồ nội thất và thiết kế triển lãm của bà trở lại trong một hồ sơ riêng. Reich đồng thời duy trì công việc độc lập. Với Barcelona Pavilion, Fundació Mies van der Rohe ghi cả hai người là tác giả; quỹ cũng ghi nhận họ cùng thiết kế ghế Barcelona. Đối với ghế MR năm 1927, hồ sơ của Metropolitan Museum of Art cũng nêu Mies và Reich là hai nhà thiết kế. ^[6][18][26]

Nhà ở thử nghiệm và những khách hàng tại châu Âu

Năm 1927, Mies giữ vai trò chỉ đạo nghệ thuật cho khu Weissenhof ở Stuttgart, thuộc triển lãm Die Wohnung của Deutscher Werkbund. Thành phố tài trợ dự án, còn mười bảy kiến trúc sư quốc tế trình bày ba mươi ba thiết kế nhà ở. Mies phụ trách một khối căn hộ; những người tham gia khác có Le Corbusier, Walter Gropius và J. J. P. Oud. Đây là một công việc tập thể về nhà ở, nơi nhiều cách tổ chức mặt bằng, sử dụng vật liệu và xây dựng được đặt cạnh nhau trong một khu phố có thật. ^[7]

Nhà Tugendhat tại Brno, xây dựng năm 1929–1930 cho Greta và Fritz Tugendhat, là một đơn đặt hàng tư nhân với điều kiện khác hẳn khu nhà triển lãm. Ngôi nhà kết hợp kết cấu thép, các mặt kính lớn và không gian sinh hoạt liên tục trên địa hình dốc. UNESCO ghi danh công trình năm 2001, nhấn mạnh vai trò của nó trong sự phát triển nhà ở hiện đại. Trong cùng giai đoạn, Mies thiết kế hai nhà Lange và Esters ở Krefeld cho các nhà công nghiệp ngành lụa; các khối gạch của chúng vẫn duy trì nhiều phòng có thể đóng cửa riêng. ^[8][29]

Ba năm cuối cùng của Bauhaus

Năm 1930, Mies kế nhiệm Hannes Meyer để trở thành giám đốc thứ ba của Bauhaus. Trong giai đoạn ông điều hành, chương trình học dành vị trí lớn hơn cho kiến trúc, trong khi môi trường chính trị tại Dessau ngày càng gây sức ép lên trường. Việc tiếp tục hoạt động phụ thuộc vào quyết định của chính quyền thành phố. Năm 1932, hội đồng thành phố quyết định đóng Bauhaus tại Dessau. Mies tìm địa điểm khác để duy trì trường, chuyển các hoạt động sang một nhà máy cũ tại Berlin và tổ chức lại dưới hình thức cơ sở tư nhân. ^[9]

Bauhaus ở Berlin tồn tại trong thời gian ngắn. Ngày 11 tháng 4 năm 1933, cảnh sát khám xét và niêm phong cơ sở. Mies tiếp tục đàm phán về khả năng mở lại, nhưng những yêu cầu chính trị đối với nhân sự và chương trình khiến hoạt động giảng dạy không được khôi phục như trước. Tháng 7 năm ấy, tập thể giảng viên quyết định tự giải thể trường. Giai đoạn Bauhaus khép lại trước khi Mies chuyển hẳn đến Hoa Kỳ; các giảng viên và sinh viên sau đó tiếp tục làm việc tại nhiều nước khác nhau. ^[10]

Đến Hoa Kỳ và xây dựng chương trình tại IIT

Lời mời thiết kế nhà nghỉ cho Helen và Stanley Resor đưa Mies đến Hoa Kỳ năm 1937. Khu đất gần Jackson Hole, Wyoming, có một nhánh sông và tầm nhìn về dãy Grand Teton. Phương án không được xây dựng, nhưng ông tiếp tục phát triển nó bằng bản vẽ và collage. Bản phối cảnh phòng khách năm 1939 trong bộ sưu tập MoMA do George Danforth và William Priestley thực hiện, ghép ảnh phong cảnh với những đường biểu thị sàn, trần và cột. Hình ảnh vì thế là tư liệu thiết kế, không phải ảnh chụp một ngôi nhà đã hoàn thành. ^[11]

Năm 1938, Mies nhận chức phụ trách ngành kiến trúc tại Armour Institute ở Chicago, tiền thân của Illinois Institute of Technology. Chương trình do ông xây dựng bắt đầu với vẽ, vật liệu và nguyên lý xây dựng trước khi đi vào thiết kế công trình. Nhà trường đồng thời giao ông quy hoạch khuôn viên. Các tòa nhà được bố trí theo một hệ mô-đun chung; gạch, thép và kính xuất hiện trong nhiều dạng phòng học, phòng thí nghiệm và khu ở. Ông đứng đầu ngành kiến trúc đến năm 1958. Crown Hall, hoàn thành năm 1956, trở thành nơi đặt trường kiến trúc. ^[12]

Nhà riêng, cao tầng và khu ở sau chiến tranh

Tại Hoa Kỳ, Mies làm việc với những khách hàng có nhu cầu rất khác nhau. Edith Farnsworth là bác sĩ và nhà nghiên cứu y khoa, đồng thời chơi violin, làm thơ và dịch văn học. Bà đặt ông thiết kế một ngôi nhà nghỉ bên sông Fox. Hồ sơ của National Trust trình bày bà như người chủ động tham gia quá trình hình thành ngôi nhà, thay vì chỉ là tên gọi của công trình. Năm 2021, tên Edith Farnsworth House được sử dụng để làm rõ vai trò người đặt hàng và lịch sử cư trú của bà tại đây. ^[13]

Ở Detroit, Lafayette Park hình thành trên khu Black Bottom đã bị giải tỏa trong chương trình tái thiết đô thị. Mies làm việc cùng nhà quy hoạch Ludwig Hilberseimer, kiến trúc sư cảnh quan Alfred Caldwell và nhà phát triển Herbert Greenwald. Khu ở kết hợp nhà thấp tầng, tháp căn hộ và công viên, với đường đi bộ, bãi xe và lối xe được tổ chức thành các hệ riêng. Cây xanh và sân vườn là phần do Caldwell phát triển. Lịch sử dự án bao gồm cả công trình hiện đại được xây dựng lẫn sự mất đi của khu dân cư có trước đó. ^[14]

Trở lại Berlin và các kho tư liệu

Năm 1962, Mies được giao thiết kế bảo tàng mới cho phần sưu tập nghệ thuật thế kỷ XX tại Tây Berlin. Neue Nationalgalerie mở cửa ngày 15 tháng 9 năm 1968 trong khu Kulturforum. Đại sảnh kính dưới mái thép tiếp tục nghiên cứu của ông về không gian lớn không có cột bên trong; các phòng trưng bày khác nằm ở tầng dưới. Công trình ra đời trong bối cảnh Berlin bị chia cắt, khi việc tổ chức lại các bộ sưu tập cũng gắn với hai hệ thống quản lý ở hai phía thành phố. ^[15]

Mies mất tại Chicago ngày 17 tháng 8 năm 1969, ở tuổi 83. ^[2]

Tư liệu về Mies hiện được lưu ở nhiều cơ quan. Library of Congress bảo quản giấy tờ, thư từ và các tài liệu liên quan đến đời sống, công việc của ông. Mies van der Rohe Archive tại MoMA tập hợp bản vẽ và ảnh của văn phòng, đồng thời bao gồm Lilly Reich Archive. Những hồ sơ này cho phép phân biệt dự án đã xây dựng với nghiên cứu chưa thực hiện, và xác định tên người vẽ trong một số sản phẩm của văn phòng. Tại Chicago, các tài liệu giảng dạy và lịch sử khuôn viên còn được gìn giữ trong hệ thống lưu trữ của IIT. ^[16][28]