Zaha Hadid.

Tuổi nhỏ ở Baghdad và thời gian tại Beirut

Zaha Hadid sinh năm 1950 tại Baghdad, trong gia đình Mohammed Hadid và Wajiha al-Sabunji. Cha bà là một nhà công nghiệp và chính trị gia theo khuynh hướng tự do. Theo hồ sơ của Zaha Hadid Foundation, gia đình coi trọng giáo dục và thường đưa các con đi du lịch. Bà học tại một trường nữ do các nữ tu Công giáo điều hành, nơi tiếp nhận học sinh thuộc nhiều tôn giáo. Hiệu trưởng mời giảng viên khoa học từ đại học đến dạy. Thời thơ ấu của Hadid cũng trùng với giai đoạn Baghdad phát triển nhiều dự án hiện đại, có sự tham gia của kiến trúc sư Iraq và quốc tế. ^[1]

Hồ sơ của Đại học Mỹ tại Beirut kể rằng Hadid đã thiết kế đồ nội thất cho phòng ngủ của mình từ khoảng mười một tuổi, với sự khuyến khích của gia đình. Trước khi theo học kiến trúc, bà học toán bán thời gian tại trường này. ^[2]

Architectural Association và việc dùng tranh để thiết kế

Năm 1972, Hadid chuyển đến London học tại Architectural Association, thường gọi là AA. Bà tốt nghiệp năm 1977 rồi làm việc tại Office for Metropolitan Architecture, OMA. Rem Koolhaas và Elia Zenghelis vừa là người hướng dẫn ở trường, vừa là những cộng sự đầu tiên của bà. Sau đó, Hadid tiếp tục giảng dạy ở AA, đồng thời duy trì công việc thực hành. Mối liên hệ với nhà trường kéo dài qua nhiều giai đoạn của sự nghiệp. ^[3]

Đồ án Malevich’s Tektonik, thực hiện năm 1976–1977, đề xuất một khách sạn và câu lạc bộ trên cầu Hungerford bắc qua sông Thames. Hadid sử dụng một nghiên cứu khối trừu tượng của Kazimir Malevich để phát triển một công trình mười bốn tầng đặt theo phương ngang. Bài tập thuộc Unit 9 của Koolhaas và Zenghelis, nơi nghiên cứu các hướng phát triển chưa hoàn tất của kiến trúc hiện đại. Bản đồ, tranh, hình ghép và các hình chiếu cùng tham gia trình bày phương án, thay vì chỉ có một bộ mặt bằng và mặt đứng. ^[4]

Văn phòng riêng và phương án The Peak

Theo Zaha Hadid Foundation và Zaha Hadid Design, bà lập văn phòng riêng ở London năm 1979. Trong giai đoạn đầu, việc nghiên cứu công trình diễn ra song song với giảng dạy, triển lãm và các cuộc thi. Bà dạy tại AA đến năm 1987, rồi tiếp tục đảm nhiệm các vị trí giảng dạy ở nhiều trường, trong đó có Columbia, Harvard, Yale và Đại học Nghệ thuật Ứng dụng Vienna. ^[6]

Năm 1983, Hadid thắng cuộc thi The Peak, một câu lạc bộ dự kiến đặt trên sườn đồi nhìn xuống Hong Kong. Phương án không được xây dựng. Hồ sơ lưu trữ ghi tên nhóm thiết kế gồm Michael Wolfson, Jonathon Dunn, Marianne van der Waals và N. Ayoubi. Trong bức Blue Slabs, các khối nhà, địa hình và thành phố được chuyển thành những mảng hình học. Những tấm chồng lên nhau đồng thời gợi việc cắt đất và dựng lại sườn núi; tác phẩm được trưng bày tại AA trong triển lãm Planetary Architecture II năm đó. ^[7]

Hadid tiếp tục trở lại The Peak qua nhiều tác phẩm. Bức phối cảnh hiện thuộc MoMA có niên đại 1991, muộn hơn cuộc thi tám năm. Trong đó, các dầm vươn dài, những mảng nghiêng và nhiều điểm nhìn cùng xuất hiện, khiến công trình và địa hình được nhìn như những phần có thể tách ra rồi ghép lại. MoMA xác định hội họa ở đây là một công cụ phát triển ý tưởng kiến trúc. ^[8]

Những cuộc thi và các công trình đầu tiên

Cardiff Bay Opera House là một dự án chưa xây khác trong hồ sơ Hadid. Các nghiên cứu năm 1994–1995 có sự tham gia của kiến trúc sư dự án Brian Ma Siy và một nhóm thiết kế lớn. Trong quá trình phát triển, nhóm được yêu cầu đưa ra hình ảnh dễ đọc hơn đối với công chúng. Bức tranh bên trong khán phòng thể hiện người biểu diễn, khán giả và hố nhạc; các vách di động được dự kiến để thay đổi điều kiện âm học cho nhiều loại trình diễn. Dự án cuối cùng không nhận được nguồn tài trợ từ Millennium Commission. ^[9]

Trước đó, trạm cứu hỏa Vitra đã hoàn thành năm 1993 tại Weil am Rhein. Đây là một công trình thực hiện bằng bê tông đổ tại chỗ, dành cho đội cứu hỏa của nhà máy. Khi Vitra giải thể đội này vài năm sau, tòa nhà được chuyển sang phục vụ triển lãm và sự kiện. Việc thay đổi công năng diễn ra sau thời gian sử dụng ban đầu, chứ không phải công trình chưa từng có nhiệm vụ cứu hỏa. ^[10]

Cộng sự, mô hình và công cụ số

Patrik Schumacher bắt đầu làm việc cùng Hadid năm 1988 và trở thành giám đốc của ZHA năm 1999. Hồ sơ của văn phòng ghi ông được công nhận là cộng sự và đồng tác giả từ năm 2003. Nhiều dự án sau đó có Hadid và Schumacher cùng đứng tên thiết kế, bên cạnh người phụ trách dự án, các nhóm triển khai và đơn vị kỹ thuật. Sau khi Hadid qua đời năm 2016, Schumacher tiếp tục lãnh đạo văn phòng. ^[11]

Ở Dongdaemun Design Plaza, nhóm sử dụng mô hình thông tin công trình, BIM, để liên kết thiết kế, cấu tạo và chế tạo trong không gian ba chiều. Mô hình trưng bày năm 2007 cũng được in 3D từ dữ liệu máy tính. Theo hồ sơ lưu trữ, công cụ số giữ vai trò đặc biệt trong việc tổ chức hình học và bề mặt uốn liên tục của tòa nhà. Danh sách tác giả ghi Hadid và Schumacher phụ trách thiết kế, Eddie Can Chiu-Fai là trưởng dự án, Craig Kiner và Charles Walker quản lý dự án. ^[12]

Hồ sơ Heydar Aliyev Center cho thấy một quá trình tương tự: mô hình trình bày được tạo bằng cách dùng laser kết dính bột nylon. Bề mặt công trình được phát triển cùng những hệ vật liệu như bê tông và polyester gia cường sợi thủy tinh. Saffet Kaya Bekiroglu được ghi là kiến trúc sư và người thiết kế dự án trong nhóm Hadid–Schumacher. ^[13]

Bảo tàng, trường học và quá trình phát triển phương án

Khi MAXXI mở cửa năm 2010, bảo tàng dành một phần Trung tâm Lưu trữ Kiến trúc để giới thiệu chính quá trình thiết kế tòa nhà. Triển lãm MAXXI_HADID bắt đầu bằng bức tranh hình thành những ý tưởng ban đầu, rồi đến mô hình, bản vẽ kiến trúc, mô hình nổi và hoạt hình. Người xem còn có thể xem các bản vẽ triển khai. Một bàn tiếp đón và tra cứu do Hadid thiết kế được đặt trong phòng nghiên cứu. Hồ sơ công trình vì thế bao gồm cả những thử nghiệm trên giấy và vật thể ở nhiều tỷ lệ. ^[14]

Evelyn Grace Academy tại Brixton, London, hoàn thành năm 2010, đặt ra yêu cầu khác với bảo tàng: bố trí bốn đơn vị trường học trên khu đất khoảng 1,4 ha. Trong mô hình nghiên cứu, các khối màu xanh và trắng được ghép để thử quan hệ giữa từng đơn vị. Một đường chạy dài 100 m cắt qua khu đất, đồng thời tham gia tổ chức lối vào. Công trình do Hadid và Schumacher thiết kế, Lars Teichmann làm giám đốc dự án và Matthew Hardcastle phụ trách kiến trúc. Năm 2011, trường nhận giải Stirling của RIBA. ^[15]

Hội họa, nội thất và đồ dùng

Quan hệ của Hadid với Vitra bắt đầu từ một bức tranh. Năm 1989, hãng đặt bà thực hiện tác phẩm về chiếc ghế nhựa của Verner Panton cho hội chợ nội thất Cologne năm 1990. Hommage à Verner Panton trình bày chiếc ghế qua nhiều góc nhìn xoay quanh nhau. Bộ sưu tập của Foundation lưu cả bản vẽ nét và các thử nghiệm màu. Đây là tranh do Hadid thực hiện về một thiết kế của Panton; tác giả bức tranh và tác giả chiếc ghế là hai người khác nhau. ^[16]

Với B&B Italia, Hadid thiết kế Moon System năm 2007, gồm sofa và ghế đôn dùng trong nhà. Nhà sản xuất mô tả sofa bằng đường bao cong liên tục, gom các phần ngồi, tựa và tay vịn thành một hình thể thống nhất. Mẫu này thuộc mảng đồ nội thất được sản xuất, khác với tranh nghiên cứu hoặc mô hình kiến trúc. Trong hồ sơ của Hadid, những đồ vật có thể sử dụng như vậy xuất hiện bên cạnh các công trình lớn, thiết kế không gian triển lãm và bản vẽ trên giấy. ^[17][18]

Triển lãm Early Paintings and Drawings tại Serpentine năm 2016–2017 tập trung vào các tác phẩm từ thập niên 1970 đến đầu thập niên 1990. Ngoài tranh, triển lãm có những sổ tay cá nhân và phác thảo ít được công bố. Đơn vị tổ chức nhấn mạnh ảnh hưởng của Malevich, Tatlin và Rodchenko, đồng thời ghi nhận việc Hadid dùng vẽ và hội họa để tìm hình thức kiến trúc trước khi các công cụ số trở nên phổ biến. ^[5]

Pritzker, Royal Gold Medal và hồ sơ để lại

Năm 2004, Hadid trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận giải Pritzker. Tại thời điểm công bố, danh mục đã xây của bà gồm trạm cứu hỏa Vitra, LFone, bến xe điện Hoenheim, cầu nhảy Bergisel và trung tâm nghệ thuật ở Cincinnati; những công trình lớn tại Wolfsburg và Rome vẫn đang phát triển. Lễ trao giải diễn ra ở Saint Petersburg. Giải thưởng vì thế đến trong thời điểm văn phòng chuyển từ một số công trình đã hoàn thành sang nhiều dự án có quy mô lớn hơn. ^[19]

Ngày 3 tháng 2 năm 2016, bà nhận Royal Gold Medal của RIBA, trở thành người phụ nữ đầu tiên được trao riêng huy chương này. Thông báo lựa chọn đã có từ năm 2015, nhưng huy chương mang niên đại 2016. Hadid qua đời ngày 31 tháng 3 cùng năm, ở tuổi 65. ^[20][6]

Zaha Hadid Foundation hiện lưu giữ hơn 15.000 tác phẩm hai chiều và ba chiều. Các hồ sơ gồm tranh, phác thảo, bản vẽ, mô hình và vật thể liên quan đến cả dự án đã xây lẫn phương án chưa thực hiện. Trong bộ sưu tập, một công trình có thể xuất hiện dưới nhiều chất liệu và nhiều niên đại khác nhau, phản ánh các giai đoạn nghiên cứu, trình bày và phát triển của dự án. ^[21]